ပၠန်ဂတးအိုတ်စိုအ်မန်

(၁) “ အခေါၚ်အရာကောန်ဍုၚ်အရၚ် မလီုလာ်အာ” ကြဴနူဍုၚ်ပိုယ် က္လိဂွံဗၠးၜး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈ ဂိတု ဂျာန်နျူအာရဳ(၄)တုဲ ရဲတၠအဝဵုတံ ကၟာတ်ထောံ အခေါၚ်အရာ ကောန် ဍုၚ်အရၚ် ဂမၠိုၚ်ရ။ အခေါၚ် အရာတံ ဂှ် အတိုၚ်ညး အာက္ဍိုပ် သ္ကိုပ် ဗိုလ် အံၚ်သာန်တံ မကဵု ကၠုၚ်ဂတိပါၚ် မတွံဂး "အခေါၚ် တုပ်သၟဟ်’’ ကောန်ဍုၚ်အရၚ်၊ တွဵုရးညး ကုညး အခေါၚ် အုပ်ဓုပ်ပိုၚ်ပြဳ" နကဵု အဝဵု ပိတန် ကေုာံ အခေါၚ် ဖန်ဖက် ကံကုသဵု ဇကုကေတ်ကေတ် (Self-determination) နကဵု ဂၠံၚ်တရဴ ဝါဒ ဘဒ္ဒရာ ဒဳမဝ်ကရေဇြဳ(Federal Democracy) ဗွဲမပေၚ်ဗဒှ်တံဂှ် ဒးဒုၚ် လီုလာ်အာရ။ တၠအဝဵု အဆက်ဆက်တံ သီထောံ အဝဵု ညးဍုၚ်ကွာန် ကီု သီုကဵု အခေါၚ်အရာ ကောန်ဍုၚ် အရၚ်တံအိုတ်တုဲ အာစိုပ် သၟဝ်ဒၞပ်ပၞာန် တၠအဝဵု စဵုတ္ၚဲဏံရ။

ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ဍဵုဍိုက်ဏံတုဲ ဒပ်ပၞာန်ရပ်လွဟ် ကောန်ဍုၚ်အရၚ်ဂမၠိုၚ် ဆက်အာတ်မိက်တုဲ လုပ်ပေါဲဗ္တိုက် နကဵုဂၠံၚ်တရဴရပ်လွဟ် ညံၚ်သ္ဂောံ က္လိဂွံတွဵုရးအိုတ်ရ။ ဆ္ဂး သွက်ဂကူမန် ကေုာံ ဂကူ ရခါၚ် ၜါဂကူဏံဂှ် တၠ အဝဵုတံ သ္ပထောံ မဇ္ဇျဟ် ဓရ်ဥပေက္ခာတုဲ စၟတ်သမ္တီလဝ် ဆအပ္ဍဲ တိဍာ်ဂကူဗၟာတုဲ ဟွံကဵုအခေါၚ်အရာ တွဵုရးရ။ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်ရ အခေါၚ်အရာ သွက် တွဵုရးဂှ် ဒးကလေၚ်လုပ်ပေါဲဗ္တိုက် ဂၠံၚ်တရဴရပ်လွဟ် ဗွဲမသကာတ် မြဟ်တုဲ မှ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် (၁၉၇၄) ဂှ် မန်တံ က္လိဂွံ "တွဵုရးဍုၚ်မန်" ရ။

(၂) “ဝၚ်”သက္ကရာဇ် မက္လိဂွံတွဵုရးဂမၠိုၚ်။ အတိုၚ် သၞောဝ် ဥပဒေ ဒက်ပ္တန်ကၟိန်ဍုၚ်ဗၟာ အဆက်ဆက် (သၞောဝ် ၁၉၄၇ ကေုာံ သၞောဝ် ၁၉၇၄) မ္ဂး ပၞောဝ်ကဵု (၇ )တွဵုရး ဂမၠိုၚ် ။ (ကချေၚ်, ကရေၚ်, ကရေၚ်ဍာဲ/ကယျာ, ချေၚ်, မန်, ရခါၚ်, သေံ) ဂှ် တွဵုရး မက္လိဂွံကၠာအိုတ်ရ။

၁. တွဵုရးမက္လိဂွံကၠာအိုတ် (စနူသၞာံ ၁၉၄၈) က္လိဂွံဗၠးၜးတုဲ မံက်ကၠုၚ်ကၠာအိုတ် အတိုၚ် လိက်ကသုက် ပေန်လံၚ်ရ။

ကြဴနူ ဍုၚ်က္လိ ဂွံဗၠးၜး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈ အတိုၚ် သၞောဝ်ဥပဒေ (၁၉၄၈) ဂှ် တွဵုရး မံက်ဂတဝ်ကၠုၚ် ကၠာအိုတ် (၃) တွဵုရး ရ။

(၁) တွဵုရးသေံ (Shan State): က္လိဂွံ နူ သၞာံ ၁၉၄၈ (ကြဴနူဗၠးၜးတုဲ က္လိဂွံတွဵုရးရ)။

(၂) တွဵုရးကချေၚ် (Kachin State): က္လိဂွံ နူ သၞာံ ၁၉၄၈ (ဂျာန်နျူအာရဳ ၁၀ )ဂှ် စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲတွဵုရးကချေၚ်)ရ။

(၃) တွဵုရးကရေၚ်ဍာဲ / ကယျာ (Kayah State): က္လိဂွံ နူ သၞာံ ၁၉၄၈ (ကော်စ) တွဵုရးကရေၚ်ဍာဲ တုဲမှ သၞာံ (၁၉၅၁) ပြံၚ်ကော် တွဵုရးကယျာ)ရ။

(၄) ကြဴနူပၠန်ဂတး ကရေၚ် အသိၚ်ထတ်ကၠုၚ်တုဲ အလဵုအသဳ ဥူနု “ စၟတ်သမ္တီကဵု တွဵုရးကရေၚ် စိုပ်သၞာံ “၁၉၅၂” မှ တွဵုရးကရေၚ် - Karen State ထပ်မံက်ကၠုၚ် ပၠန်ရ။

၂. အလဵုအသဳ “နေဝေန်“ ဖျေံသၞောဝ် ဥပဒေတၟေၚ်တုဲ ကဵုကၠုၚ် လက္ကရဴအိုတ်။ (သၞာံ ၁၉၇၄) တွဵုရးမက္လိဂွံ လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် ဒှ် တွဵုရးမန် ကေုာံ တွဵုရးရခါၚ် ရ။ ဒေသၜါဏံဝွံ ကိုပ်ကၠာတေံ ဒးဒုၚ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဆ အပ္ဍဲတိဍာ် “ ဗၟာ “ (တိုင်းဒေသကြီး) မွဲဟေၚ်တုဲ ဟိုတ်နူ ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် ပၠန်ဂတးရပ်လွဟ် အသိၚ် သကာတ်မြဟ်တိုန်တုဲ ပ္ဍဲအခိၚ် အလဵုအသဳ ကံၚ်သဳပၠန်ဂတး (တော်လှန်ရေးကောင်စီ - နေဝင်း) ပြံၚ်လှာဲ သၞောဝ် ဥပဒေ တုဲ (၁၉၇၄) ဂှ်မှ က္လိဂွံစၟတ်သမ္တီ ဒှ်တွဵုရး တုပ်တုပ်ရ။

(၁) တွဵုရးမန် (Mon State): က္လိဂွံ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၄။(၂) တွဵုရးရခါၚ် (Rakhine State): က္လိဂွံ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၄။(၃) တွဵုရးချေၚ် (Chin State): (ကိုပ်ကၠာတေံ ဒှ်ဆ ဒေသအုပ်ဓုပ်တၟေၚ် “ Chin Special Division “တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၄ ဂှ်မှ က္လိဂွံကဆံၚ် တွဵုရးချေၚ် တုပ်တုပ်ရ)။

၃. “ ဂၠံၚ်တရဴရပ်လွဟ် ကေုာံ အသိၚ်ပၠန်ဂတးပစ္စုပ္ပန်” ယဝ်ရ ပိုယ်ရံၚ်အတိုၚ်ဝၚ်မ္ဂး ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ "တွဵုရး" ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ဟိုတ်နူ ပၠန်ဂတးရပ်လွဟ်ဟေၚ်ရ။ ဗွဲတၟေၚ် က္လိဂွံဗၠးၜးတွဵုရးဖျဟ်ဟ် ဟွံမွဲကဵုရ်ုသာ သီုဒးဒုၚ် တၠအဝဵုလီစၞာဲရောၚ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်မန်တံ ဟီုဓမံက်တိုန်ရ။ဥပမာ ဒးဟီုဂၠေံကေတ်မအရေဝ် ဒု သ္ကိုပ်ပၞာန် ကရေၚ်ဍာဲ မာဝဳမ္ဂး "ညံၚ်ကွက်လဝ်က္ဍိုပ်ဗ္ၜေံတုဲ သွံမံၚ်ဖျုန်ကၠဵုရ"။တွဵုရးဍုၚ်မန် က္ဆံၚ်လဵုစိုပ်ပ် ပိုယ်ဒးရုန်ဂ္စာန် ဂွံတိတ်ဗၠးနူ သၟဝ်ဒၞပ်ပၞာန်မာန်။ ဂၠံၚ်တရဴ ရပ်လွဟ်ဏံဟေၚ် ပြုပြေၚ်ဖန်ဖက်ကဵု ကံကုသဵုမန်မာန်ရ။ အတိုၚ်ဂလာန် တၠညးရာဇာဓိရာဇ် မဟီုဗ္ကန်လဝ် "ကေတ်မ္ဂး ဒးဂွံ၊ အာမ္ဂး ဒးစိုပ်၊ ကၠောန်မ္ဂး ဒးဒှ်" သာ်ဝွံကီုလေဝ် တၠအဝဵုတံ ကေမ် ဇျှာပ် (ထိၚ်) လဝ်အဝဵုတွဵုရးဖိုဟ်တုဲ အခေါၚ်အရာ ကံကုသဵုမန် ညံၚ်သ္ဂောံဖန်ဖက်ကေတ်မာန် ကေုာံ အဝဵုပိတန် ညံၚ်မန်ဂွံစကာမာန်ဂှ် ဟွံမွဲဏီရ။

ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်ရ နကဵုဂၠံၚ်တရဴ ပၠန်ဂတးရပ်လွဟ်ဏံဟေၚ် ဆက်တန်တဴမာန်ရောၚ်။ဖျေံသန္တိဌာန်တုဲ "လွဟ်ညးဍုၚ်ကွာန်" ဟွံဖျေံကဵုသၞ၊ ဟွံဒုၚ်ကျထံက်က္ၜံၚ်၊ "ချိုတ်တိပိုၚ် ဂျိုၚ်က္ဍိုၚ်ထဝ်" လဝ်စိုတ် သၠုၚ်သၠုၚ် သာ်ဝွံတုဲ စဵုကဵုတ္ၚဲဏံ ဆက်လုပ်ကၠုၚ်ပေါဲဗ္တိုက် နကဵုဂၠံၚ်တရဴ ရပ်လွဟ်ဖိုဟ်ရ။ ကြဴနူပၞာန်သီအဝဵုတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ (၂၀၂၁)၊ သၟတ်ကောန်ဍုၚ်အရၚ် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန်လ္ၚဵုတံ ဒုၚ်ဟွံမာန်တုဲ စိုပ်ကၠုၚ်တိဍာ် ပၠန်ဂတးရပ်လွဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂၠေၚ်ရ။ တၚ်ပ္တဝ်က္ဍိုပ် ဒပ်ပၠန်ဂတးတ္ၚဲဏံလ္ၚဵုဂှ် မိက်ဂွံဖအိုတ်ကၠေံ ဒပ်ပၞာန်တၠအဝဵု ကီုသီုသၞောဝ် (၂၀၀၈) ဂှ် ပလီုကၠေံတုဲ ဒက်ဗ္တန် ကၟိန်ဍုၚ်ဘဒ္ဒရာ (Federal Union) မနွံကဵုအခေါၚ် တုပ်သၟဟ် ကောန် ဂကူဂမၠိုၚ် (Self-determination) ဟေၚ်ရ။ ဆ္ဂး ဂကူမန်ပိုယ်တံ ရန်တၟံလဝ် ညံၚ်တွဵုရးဍုၚ်မန် သ္ဂောံက္လိဂွံ အခေါၚ် ဗၠးၜးဗွဲမဍာံစၟတ်ရ။ ယဝ်ရတွဵုရးဍုၚ်မန် က္လိဂွံအခေါၚ်ဗၠးၜး မစၟတ်သမ္တီကေတ်မာန်မ္ဂး အပ္ဍဲတွဵုရးဍုၚ်မန်ဂှ် အခေါၚ် တုပ်သၟဟ် သွက်ကောန်ဍုၚ်အရၚ် ဂမၠိုၚ်လေဝ် က္လိဂွံမာန် ဗွဲမဍာံစၟတ်ရောၚ်။

၄. “ တာလျိုၚ်ကောန်မန် တ္ၚဲဏံ ကေုာံ ဂလာန်ဗ္ကန်” “ဟိုတ်ဂှ်ရ ရန်တၟံ” ဂကူမန် သ္ဂောံဂွံဗၠးၜးတုဲ ကောန် ဂကူမန် ညးမဆာန်ဂကူ တၠသတ္တိ ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂၠေၚ် ရပ်လွဟ် တဝ်စၞေဟ် ကၠောန်သွက်ဍုၚ် သွက်ဂကူတုဲ ဒုၚ်ပူဇဴ သၠးဏာလမျီု ပ္ဍဲပေါဲပၞာန် သွက်ဗၠးၜးအိုတ်ရ။ ၜိုန်ရ တာလျိုၚ် တၠသတ္တိတံ ပြေ အာကီုလေဝ် တၚ်ရန်တၟံ ကေုာံ တိုၚ်ပ္ကဴ သွက်ဂကူမန် သ္ဂောံဗၠးၜးဂှ် ဆက်သှ်ေၜက်မံၚ် ဒဵုကဵုတ္ၚဲဏံဏီရ။ လုကဴ ဟွံက္လိဂွံ ဗၠးၜး ဍုၚ်မန်ဏီမ္ဂး တာလျိုၚ်ဝွံ ဒှ်တာလျိုၚ် ကောန်မန် သၟတ်မန် သၚ်သၟတ်မန် တ္ၚဲဏံ ဟေၚ်ရ။ အာဇာနဲ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်၊ သ္ဂံၚ်တြုံဗြဴ ကေုာံ ခမဳ သၚ် မန် မဒုၚ်ပူဇဴ သၠးဏာလမျီုတံဂှ် ညးတံနွံပၟိက် ကဵု အခေါၚ်ဗၠးၜး ကံကုသဵုမန် ညံၚ်မန်သ္ဂောံဖန်ဖက် ကေတ်မာန် ဟေၚ်ရ။ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်ရ ညးတံဂိုတ်ဂ္စာန် ပ္တိတ်ဇြဟတ် ကၠောန်ကမၠောန်ပၠန်ဂတး နကဵု ဂၠံၚ်တရဴ ရပ်လွဟ်၊ ထောံဍုၚ် ထောံ ကွာန် ထောံကောန်သမ္ဘာဆာန်တုဲ ဒဴလုပ်ဂြိပ် တဝ်စၞေဟ် ကၠုၚ်အိုတ်ရ။

ညးမဆာန်ဂကူစၟတ် ရန်တၟံသွက်ဘဝဂကူ ဂွံသၠုၚ်၊ အရေဝ် လိက်ပတ် ယေန်သၞာၚ် ဂွံကျေဝ်ဆာဲ စရာဲ ဂကူ ကေုာံ ဍာ်သ္ကေဝ်ပညာ ဂွံပြးဆာဲ အလုံဂၠးတိမာန်တုဲ သၠးကၠေံဖဵုအတ္တ ပရေၚ် ဘဝ ဇကု တုဲ ဖ္ဍိုက် ဗပေၚ် အာ ဖဵုပရဟိတ ဗွဲမဗိုန်ဗတ်ရ။ ညးတံအေၚ် ဒုၚ် ဘဲဒဒိုက်နာနာ အတိုၚ်ဝါဒကျာ် ဟံၚ်ပြာ်သတ် ညံၚ်ဂွံ တိတ်ဗၠးနူဒဒိုက်တုဲ ကၠောန်ဒတုဲဖဵု ပရေၚ်ဂကူဇေတ်တ်ရောၚ် နူဂၠံသြိုဟ်ဂကူမန် စၟတ်သမ္တီလဝ်ရ။

"ဂလာန်မိက်ဂွံဗ္ကန်ဏာကဵု “ ညးမစောန်စိုတ် သ္ပဣစ္ဆာ စၞာဲလ္တူဂကူ၊ မလက်ဖျိဒေါန် ဖန်ဗ္ဒျ်မံၚ် ညံၚ် ဂကူမန် ဂွံသဝ်၊ ဂကောံမန် ဂွံသဝ် မဟီုတွံ မံၚ်လ္တူလာၚ် (Social Media) ညံၚ်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ကဵု သၟတ်မန် ဂၠံၚ်တရဴဂွံသ္ၚောဲ ကမၠောန်ဓရ် ပတှ်ေ ဂွံအောန်၊ တုဲပၠန် မဟီု ဖျုတ်ဗ္ဒေက် ဍဵုဍိုက် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ပိုယ် နကဵု နဲကဲ မွဲနဲမွဲဗီု တံဂှ် နွံမံၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ကောန်ဂကူပိုယ်လ္ၚဵု သ္ၚဳဂၠိပ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဟွံသ္အးဇ္ၚး၊ ဣလဵုသၞ ဣလဵုမိတ် ပါ်ပါဲဟွံဒးတုဲ ရံၚ်ဗၠေတ် စဒး လ္တူက္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဇကုလေဝ် နွံမံၚ်ရ။

တၚ်ဏံဝွံ လ္တူနူ ဟွံကၠောန် ကမၠောန် ရပ်လွဟ် ပၠန်ဂတးဗၠးၜး သွက်ဂကူတုဲ ဖျေံမံၚ်ဂုဏ်သိက္ခာဂှ် တ္ၚံက်စၞာဲ ညံၚ်ရဴ "ဍိုက်မံၚ်လ္တူဂၠုၚ်သၟး ဟွံဒုန် သီုကဵု”က္လံက်လဝ်ဇိုၚ်” ရောၚ်။ ပူဂဵုတံဂှ် ဒှ်မန်ညံၚ်ရိပၞဟ် ဟွံတီရ်ုသာ၊ မံၚ်ပ္ဍဲသာသနာ ဒစးတရဴကဵုကျာ်၊ မန်ဟွံတီဒဒိုက်၊ မန်ဟွံပြာ်ဂကူ၊ မန်လက်ချဴမန်၊ မန်လေံခၞုက် ၜုၚ်တက်ယာဲအပါ၊ မန်တၠိၚ်ဂကူ၊ မန်မနှဴဆီ၊ မန်လီဠာန်ဝံသ၊ ကေုာံ မန်သ္ပသၞမန် ဟေၚ်ရ။ မၞးတံ ကၠောန်ဖဵုသွက်သၞ ရန်ကဵု ဂုဏ်ဖဵုအတ္တ သွက်ကောန်သမ္ဘာဇကု မွဲဓဝ်တုဲ တိတ်ဟီုတွံ ချူမံၚ် လ္တူလာၚ်(Social Media) နကဵု မအရေဝ် ရိုၚ်ဇိုၚ် ဟွံမွဲ ကဵုယေန်သၞာၚ်တံဂှ် နကဵုဂလာန်မေတ္တာ ဆာန်ကောန်ဂကူမန်တုဲ အာတ်မိက်ဏာ "ဒေါံ ကၠေံအိုတ်ညိ”

နူ နာဲဨရာမာန် ဍုၚ်နေတာလာန် ရးယူရောပ်