ပရောဍုၚ်ဒဳမိုလ်ဗၟံက်ကဵု ဂကူမန်

ဍုၚ်ဒဳမိုလ်လေသ်တေ ဗၟံက်(Timor-Leste)က္လိဂွံဗၠးၜးပ္ဍဲသၞာံ(၂၀၀၂)ရ။ဍုၚ်ဒဳမိုလ်ဗၟံက် (East Timor ဝါ ဒဳမိုလ်လေသ်တေ (Timor-Leste) ဂှ် ဒှ်ဍုၚ်မွဲ မနွံ ပ္ဍဲဒေသအာယှဒိုဟ်အဂၞဲ (Southeast Asia) တုဲ နွံကဵု ပရောပရာ ပထဝဳ စိုတ်လုပ်စဗွဲမလောန် ရ။၁။ ပထဝဳ ကေုာံ ဒၞာဲဒတန်• ဒၞာဲဒတန်၊ နွံပ္ဍဲတကအ်ဒဳမိုလ် လ္ပာ်ဗၟံက်၊ တုဲတှ်ေ နွံဗဒါဲဍုၚ်အိန္ဒောနဳယှာ ကေုာံ ဍုၚ်အဝ်သတြေလျ။• ဍုၚ်ဇၞော်၊ ဍုၚ်ဒီလဳ (Dili) ရ။၂။ သာသနာ ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာမစကာ။• သာသနာ၊ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုၚ် (ၜိုတ် ၉၇%)က္ဍိုပ်ကၠံ ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မရှ်ေသှ်ေ ဘာသာခရေတ်ယာန် (Catholic) ရ။• အရေဝ်စကာ၊ အရေဝ်ရုၚ်ဂှ် ဒှ်အရေဝ် တေတုမ် (Tetum) ကေုာံ အရေဝ်ပဝ်တူဂြဳ (Portuguese) ရ။ အရေဝ်အိန္ဒောနဳယှာ ကေုာံ အရေဝ်အၚ်္ဂလိက်လေဝ် ပြံက်စုတ်ဒှ်ဒၟံၚ်အောန်န်ရ။၃။ ရာဇာဝၚ် ကေုာံ ဒက်ပ္တန်ဍုၚ်။• ကဝ်လဝ်နဳ၊ ဒဳမိုလ်ဗၟံက်ဂှ် ဒှ်ကဝ်လဝ်နဳ ဍုၚ်ပဝ်တူဂြဳ (Portugal) သၞာံဗွဲမလအ်ရ။• ဗၠးၜး၊ ပ္ဍဲသၞာံ( ၁၉၇၅ )ဂှ် ဂွံဗၠးၜးနူပဝ်တူဂြဳတုဲ ခြာဟွံလအ် ဍုၚ်အိန္ဒောနဳယှာ လုပ်သီကေတ်ထောံရ။• ဗၠးၜးပေၚ်ပေၚ်၊ ကြဴနူပၠန်ဂတးကၠုၚ် ဗွဲမလအ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ( ၂၀၀၂ )ဂှ် ဂွံဒှ်ဍုၚ်ဗၠးၜး ပ္ဍဲအာယှဒိုဟ်အဂၞဲ မံက်ဂတဝ်ကၠုၚ် အဆံၚ်ဂၠးတိရ။

၄။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်• ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အဓိကဂှ် တန်တဴဒၟံၚ်နကဵု ကော်ဖဳ (Coffee) ကေုာံ( ကၠေၚ်သၟုဟ်ဓါတ် (Oil and Gas) တံ တိတ်ဒၟံၚ်နွံရ။ဍုၚ် ဒဳမိုလ်ဗၟံက် ဂှ် နွံကဵုသယံဇာတ သဘာဝပ္ဍဲၜဳ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။၅။ ဒေသအာယှဒိုဟ်အဂၞဲ (ASEAN)• ဒဳမိုလ်ဗၟံက်ဂှ် ဒှ်ဍုၚ်မဂစာန်ဒၟံၚ် သွက်ဂွံလုပ်အဝေါၚ် အာဇြဳယာန်န် (ASEAN) တုဲ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂိတုနဝ်ဝေမ်န်ဗာ ၁၁ဂှ် ဂွံကၠုၚ် အခေါၚ် နဒဒှ်ဍုၚ်လ္ၚတ် (Observer status) ရ။ သၞာံ ၂၀၂၅ ဂိတု အံက်တဝ်ဗာ ၂၈ ဂှ် ပ္ဍဲသဘၚ်သဳကၠဳ အာဇြဳယာန် မရနုက်ကဵု ၄၇ ဝါ ကၠောန်ဗဒှ်ပဍဲဍုၚ်မလေဝ်ယှာဂှ်ဝွံ စၟတ်သမ္တီကၠုၚ် နဒဒှ် ဍုၚ်မလုပ်ဒှ် ပါလုပ်ဂကောံ အာဇြဳယာန် ပေၚ်ပေၚ်ကီုရ။သမ္တီ၊ ဍုၚ်ဒဳမိုလ်ဗၟံက် ဝွံ ဒှ်ဍုၚ်ဍောတ်မွဲကီုလေဝ် မ နွံကဵုသဘာဝၜဳ ကေုာံ ဒဵု မဆာဲခိုဟ်တုဲ မၞိဟ်တအ်လေဝ် သဒ္ဓါစေတနာခိုဟ် ညံၚ်ရဴဂကူမန်ပိုဲကီုရ။ဍုၚ်ပဝ်တူဂြဳ (Portugal) တအ် စတမ်နူ သၞာံ( ၁၅၀၀ )တေံ (ၜိုတ်သၞာံ ၁၅၁၅) ဂှ် စစိုပ်ကၠုၚ် တကအ်ဒဳမိုလ်တုဲ ပိုၚ်ပြဳကၠုၚ် သၞာံဗွဲမလအ်ရ။ယဝ်ရဟီုကၠးကၠးမ္ဂး ပဝ်တူဂြဳတအ် ပိုၚ်ပြဳလဝ် ဒဳမိုလ်ဗၟံက် (East Timor) ဗွဲမလအ်( ၄၅၀ )သၞာံ ပြၚ်ၚ်ရ။

ပရောပရာဍေံ ဗွဲခၞောန်ဂှ် ။• စစိုပ်ကၠုၚ်၊ ပ္ဍဲသၞာံ( ၁၅၁၅ )ဂှ် ခမဳ (Missionaries) ပဝ်တူဂြဳတအ် စစိုပ်ကၠုၚ် ဒေသ( Lifau )(လၟုဟ် နွံပ္ဍဲ ဒဳမိုလ်ဗၟံက်) သွက်ဂွံပ္တန်သာသနာ ကေုာံ သွံရာန်ဗၞိက် မပ္တံကဵု ကၠေၚ်စၠန် (Sandalwood) ရ။• ပ္တန် ကဝ်လဝ်နဳ၊ စိုပ်သၞာံ( ၁၇၀၂ )ဂှ် ပဝ်တူဂြဳ တအ် ခပ္တန်ကဵု ညးစၞးအလဵုအသဳ (Governor) တုဲ စပ္တန်အုပ်ဓုပ်ကၠုၚ် နဒဒှ် ကဝ်လဝ်နဳ ပဝ်တူဂြဳ (Portuguese Timor) ဗွဲမဗိုန်ဗတ်ရ။ အလန်ဒုတိယ၊ ပ္ဍဲသၞာံ( ၁၉၇၅ )ဂှ် ဟိုတ်နူပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပ္ဍဲဍုၚ်ပဝ်တူဂြဳ တုဲ ညးတအ် နုက်တိတ်ထောံ နူအလဵုအသဳ ဍုၚ်ဒဳမိုလ် ရ။ဗၠးၜးဂၠေံဂၠေံ၊ ပ္ဍဲဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၈၊ ၁၉၇၅ ဂှ် ဒဳမိုလ်ဗၟံက် လလောၚ်တြး ဗၠးၜး နူပဝ်တူဂြဳရ။ ဆဂး ခြာဟွံလအ် (၉ တ္ၚဲဓဝ်) ဂှ် ဍုၚ်အိန္ဒောနဳယှာ လုပ်သီကေတ်ထောံရ။

သမ္တီ။ ဟိုတ်နူ ပဝ်တူဂြဳတအ် အုပ်ဓုပ်လဝ် သၞာံ( ၄၅၀ )ပြၚ်ၚ်ဂှ်ရ လၟုဟ်မ္ဂး ပ္ဍဲဍုၚ်ဒဳမိုလ်ဗၟံက်ဂှ်။၁။ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုၚ် ရှ်ေသှ်ေ ဘာသာခရေတ်ယာန် (Catholic)။၂။ အရေဝ် ပဝ်တူဂြဳ ဂှ် ဒှ်အရေဝ်ရုၚ် (Official Language) စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ်ရ။

ပရောပရာ။ အိန္ဒောနဳယှာ လုပ်သီလဝ် ဒဳမိုလ်ဗၟံက် (၁၉၇၅-၁၉၉၉) ဂှ် ဒှ်ရာဇာဝၚ် ဂကူဒဳမိုလ် တအ် မဂိဓဇောတ်ဂြိုဟ်က္တာန် ပေၚ်ကၠောံအာပ္ဍဲလတေၚ်ဆီဂကူ ပွိုၚ် (၂၄) သၞာံ ဒးဒုၚ်ဍဵုဍိုက်ကဵု ဂကူအိန္ဒောနဳယှာ အတိုၚ်ဝၚ်ဗွဲခၞောန် သာ်ဝွံရ ။၁။ ဟိုတ်မဂွံလုပ်သီ (သၞာံ ၁၉၇၅)ကာလ ဍုၚ်ပဝ်တူဂြဳ (Portugal) နုက်ထောံအလဵုအသဳ ပ္ဍဲသၞာံ( ၁၉၇၅ )ဂှ် ဂကောံပၠန်ဂတး( Falintil)တအ် လလောၚ်တြးဗၠးၜးရ။ ဆဂး အလဵုအသဳအိန္ဒောနဳယှာ (သၟဝ်တဲ သမ္မတ ဇြူဟာတို - Suharto) တအ် ဖေက်ဒှ်အာ ဝါဒကောမ်မျူနိတ် (Communist) တုဲ ပ္ဍဲဂိတု ဒဳဇြေမ်ဗါ ၇၊ ၁၉၇၅ ) ဂှ် ဒပ်ပၞာန် အိန္ဒောနဳယှာ လုပ် သီဗ္တိုက်ကေတ်ထောံရ။၂။ ကာလအုပ်ဓုပ် (၂၄ ) သၞာံ။ အိန္ဒောနဳယှာ လလောၚ်တြးလဝ် ဒဳမိုလ်ဗၟံက် ဂှ် ဒှ်ခရိုၚ် မရနုက်ကဵု( ၂၇ ) (27th Province) ညးတအ်ရ။

ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် ။• ပရေၚ်ပၠန်ဂတး၊ ဂကောံ( Falintil )(ဒပ်ပၞာန်ပၠန်ဂတး) တအ် တဝ်စၞေဟ်ကၠုၚ် နကဵုနဲကဲဂတာပ်ခေတ် နူကဵုဂြိုပ်ဒဵု တေံရ။• ဘဝကောန်ဍုၚ်အရၚ်၊ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒးဒုၚ်ဂစိုတ်၊ ဒးဒုၚ်ဘပဠ ကေုာံ ဒဒုၚ်ရပ်စုတ်သ္ၚိစါတ်တအ် ကတဵုဒှ်ဗွဲမဂၠိုၚ်နွံရ။ ခမဳဗုဒ္ဓဘာသာ (ဟွံသေၚ်) ခမဳခရေတ်ယာန် (Catholic) တအ်လေဝ် ဒှ်အထံက်အရံၚ်မုဟ်က္တောဝ် သွက်ညးဍုၚ်ကွာန်တအ်နွံမဂၠိုၚ်ရ။၃။ကၠောန်သ္ဘၚ်ဗၠးၜးစိုတ် ဆန္ဒညးဍုၚ်ကွာန် (Referendum - ၁၉၉၉)ပ္ဍဲသၞာံ( ၁၉၉၈ )သမ္မတဇြူဟာတဝ် ထောံကၠေံ နူတာလျိုၚ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ( ၁၉၉၉ )ဂှ် ကုလသမဂ္ဂ (UN) ကၠောန်ဗဒှ်ကဵု သ္ဘၚ်ဗၠးၜးစိုတ် ဆန္ဒညးဍုၚ်ကွာန် (ဆန္ဒခံယူပွဲ) ရ။• မၞိဟ်( ၇၈.၅% ) က္ဍိုပ်ကၠံ ဂှ် ရုဲစှ်ကေတ် ဗၠးၜး (Independence) ရ။၄။ ပရေၚ်ပလီုပလာ် ကေုာံ ဗၠးၜးပေၚ်ပေၚ်။ကြဴနူသွဟ်ဆန္ဒညးဍုၚ်ကွာန် တိတ်ကၠုၚ်တုဲ ဒပ်ပၞာန် အိန္ဒောနဳယှာ ကေုာံ ဂကောံသပုန်ပၠန်ဂတး လ္ပာ် အိန္ဒောနဳယှာ တအ် ပလီုပလာ်ထောံဍုၚ်ကွာန်၊ ဂစိုတ်ထောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် စံၚ်ထောံသ္ၚိ ဌာန် ညးဍုၚ် ကွာန်တအ်ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။• ကုလသမဂ္ဂ (UN) လုပ်ထိၚ်ဒဝ်တုဲ စိုပ်သၞာံ( ၂၀၀၂ ) ဂိတုမေ ၂၀ ဂှ် ဒဳမိုလ်ဗၟံက် ဂွံဗၠးၜးပေၚ်ပေၚ် နဒဒှ်ဍုၚ် Timor-Leste ရ။သမ္တီ၊ ညးမဒှ်အာဇာနဲ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲပရေၚ်ပၠန်ဂတးဏအ်ဂှ် ဒှ် ဇြာနာနာ ဂူသ်မာဲအို (Xanana Gusmão) ရ။ ညးဝွံ ဗွဲကြဴ ဒှ်ကၠုၚ် သမ္မတ ကေုာံ ဝန်ဇၞော် နာနာရ။ဒဳမိုလ်ဗၟံက် (East Timor) က္လိဂွံဗၠးၜးဂှ် ဒှ်ပေါဲဗတိုက် ဇၞော်ဇၞော် မနွံကဵု တၚ်ခက်ခုဲ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ညးတအ် က္လိဂွံဗၠးၜး နကဵု နဲကဲ( ၃ ) သာ် သၟဝ်ဏံရ ။၁။ ပရေၚ်တဝ်စၞေဟ် နကဵုလွဟ် (Armed Resistance)ဂကောံပၠန်ဂတး ( Falintil )(ဒပ်ပၞာန်ဗၠးၜးဒဳမိုလ်) ညးမနွံသၟဝ်ပ္ဍဲတဲ ဇြာနာနာ ဂူသ်မာဲအို (Xanana Gusmão) တအ် တဝ်စၞေဟ်ကၠုၚ် နကဵုနဲကဲ "ကွတ်ပ္တိုက်ပၞာန်ပြဟ်ပြေဟ် (Guerrilla warfare) နူကဵုဂြိုပ်ဒဵု တေံရ။ ၜိုန်ရ ဒပ်ပၞာန်အိန္ဒောနဳယှာ နွံဇြဟတ်ဇၞော်ကီုလေဝ် ညးတအ် ဟွံဖေက် ဒုၚ်ဂစိုတ်တုဲ ဆက်တဝ်စၞေဟ်အာ ရိုဟ်တ္ၚဲရ။

၂။ ပရေၚ်တဝ်စၞေဟ် နဲကဲ ဟွံမွဲကဵုပွမ ပ္ကီုပရာပ် (Diplomacy & Non-violence)• ပ္ဍဲဍုၚ်၊ ကောန်ဍုၚ်အရၚ် ကေုာံ ကောန်ကွးဘာ တအ် ထ္ၜးဆန္ဒ ပ္ဍဲဍုၚ်ဒီလဳ (Dili) မပ္တံကဵု ပရေၚ်ဂစိုတ်မၞိဟ် ပ္ဍဲသုသာန် Santa Cruz (၁၉၉၁) ဂှ်။ ဗီုရုပ် မၞိဟ်ဒးဒုၚ်ဂစိုတ်တအ် ပြးဇးအာ အလုံဂၠးတိတုဲ ဍုၚ်တၞဟ် တအ် စတီကၠုၚ် ဒဒိုက်ဘဲ အန္တရာဲဘဝမံၚ်စံၚ် ညးဍုၚ်ကွာန်တအ်ရ။• မ္ၚးဍုၚ်၊ ညးစၞးဒဳမိုလ် ညံၚ်ရဴ( José Ramos-Horta ) တအ် ဂစာန်ဟီုတွဟ် သောၚ်က္လး ထံက်ထ္ၜး သက်သဳ ပ္ဍဲကုလသမဂ္ဂ (UN) သွက်ဂွံက္လိဂွံ အထံက်အပၚ် နူဂၠးတိရ။ ပ္ဍဲသၞာံ( ၁၉၉၆ ) ညးတအ် က္လိဂွံလာပ်( Nobel Peace Prize ) ဏီရ။၃။ ကၠောန်သ္ဘၚ်ဗၠးၜးစိုတ် ဆန္ဒညးဍုၚ်ကွာန် (The 1999− Referendum) ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်တၚ်အဓိကရ။ ပ္ဍဲသၞာံ( ၁၉၉၈ )အလဵု အသဳ အိန္ဒောနဳယှာ (ဇြူဟာတဝ်) တာလျိုၚ် နူသမ္မတ ပြဟ်စှ်ေတုဲ သမ္မတတၟိ( B.J. Habibie) ကဵုအခေါၚ် သွက်ဂွံ ကၠောန်သ္ဘၚ်ဗၠးၜးစိုတ် ဆန္ဒညးဍုၚ်ကွာန် (Referendum) ရ။• သွဟ်၊ မၞိဟ်( ၇၈.၅% ) က္ဍိုပ်ကၠံ ရုဲစှ် ကေတ် ဗၠးၜးရ။• ဒပ်ထိၚ်ၜိုဟ်လလံ၊ ကြဴနူသွဟ်ဍာံမွဲ တိတ်ကၠုၚ် တုဲ ဒပ်ပၞာန် အိန္ဒောနဳယှာ တအ် ပလီုပလာ်ဍုၚ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကုလသမဂ္ဂ ဗလးနၚ်ဒပ်( INTERFET )(မနွံအဝ်သတြေလျ ပၠတရဴ) သွက်ဂွံလုပ်ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်ၜိုဟ်လလံရ။

နိဂီု - ဗၠးၜးပေၚ်ပေၚ်။ကြဴနူ ကုလသမဂ္ဂ (UN) အုပ်ဓုပ်ထိၚ်ဒဝ်လဝ်( ၂ )သၞာံပြၚ်ၚ်တုဲ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ မေ ၂၀၊ ၂၀၀၂ ဂှ် ဒဳမိုလ် ဗၟံက် လလောၚ်တြးဗၠးၜး နဒဒှ်ဍုၚ်တၟိမွဲ ဒှ်ကၠုၚ်ရ။သမ္တီ၊ ဇြာနာနာ ဂူသ်မာဲအို (Xanana Gusmão) ဂှ် ဒှ်ကၠုၚ် သမ္မတ ကၠာအိုတ် သွက်ဍုၚ်ဗၠးၜးဏအ်ရ။ဍုၚ်ဒဳမိုလ်ဗၟံက် ပ္ဍဲသၞာံ( ၂၀၂၄-၂၀၂၅ )ဏံဝွံ ။၁။ အပံၚ်လၟိဟ်မၞိဟ် (Total Population) နွံၜိုတ် ၁.၃ ပြကောတိကိုတ် (1.3 Million) ပြၚ်ၚ်ရ။၂။ အခိုက်အလိုက်မၞိဟ် (Demographic Details)ဍုၚ် ဒဳမိုလ်ဗၟံက် ဝွံ ဒှ်ဍုၚ် မနွံကဵု "မၞိဟ်သၟတ်" ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။အာယုက်၊ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုၚ် (ၜိုတ် ၄၀%) က္ဍိုပ်ကၠံ ဂှ် နွံအာယုက်သၟဝ် ၁၅ သၞာံ ရ။ ဣဏအ်ဂှ် ထ္ၜးဒၟံၚ် ဗီုဍုၚ်ညးတအ် ဇၞော်မောဝ်တောတက် တိုန်ဒၟံၚ် ဗွဲမပြဟ်ရ။တရဴမံၚ်တဴ၊ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုၚ် (ၜိုတ် ၇၀%) က္ဍိုပ်ကၠံ ဂှ် မံၚ်တဴ ပ္ဍဲကွာန်/ဒေသတဵုလွဳ တုဲ ၜိုတ် ၃၀% က္ဍိုပ်ကၠံ ဟေၚ် မံၚ်တဴ ပ္ဍဲဍုၚ်ဇၞော် (ဥပမာ- ဍုၚ်ဒီလဳ) ရ။

၃။ ဂကူ ကေုာံ သာသနာ• ဂကူ၊ ဂကူအဓိကဂှ် ဒှ်ဂကူ Austronesian (ညံၚ်ရဴမၞိဟ်ပ္ဍဲတကအ် အိန္ဒောနဳယှာ ကေုာံ ဖှဳလေတ်ပေန်) တုဲ နွံကဵု ဂကူကောန်ဍုၚ်အရၚ် ဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုၚ် (ၜိုတ် ၃၀ ဂကူပြၚ်ၚ်) ရ။သာသနာ၊ မၞိဟ် ၉၇% က္ဍိုပ်ကၠံ ဂှ် ရှ်ေသှ်ေ ဘာသာခရေတ်ယာန် (Catholic) ရ။ ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်အာဲကၟာဲ နူလက်ထက် ပဝ်တူဂြဳတအ် အုပ်ဓုပ်လဝ်ဂှ်ရ။

၄။ လၟိဟ်မၞိဟ်မလေပ်ပညာ (Literacy Rate)အလဵုအသဳ ညးတအ် ဂစာန်ဗ္တောန်ကၠုၚ် ပညာတုဲ လၟုဟ်မ္ဂး မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုၚ် ၜိုတ်( ၇၀% )က္ဍိုပ်ကၠံ ပြၚ်ၚ် ဂှ် ဗှ်လိက် ချူလိက် လေပ်ကၠုၚ်ရ။တၚ်စၟတ်၊ ၜိုန်ရ လၟိဟ်မၞိဟ် ညးတအ် အောန် (ၜိုတ် ၁.၃ တာန်) ကီုလေဝ် ဟိုတ်နူဒှ် ဍုၚ်တကအ်တုဲ ပရေၚ်မံၚ်စံၚ် ညးတအ်နွံကဵု အခိုက်ကၞာ ဇကုကဵုဇကု ဗွဲမဗိုန်ဗတ်ရ။ Timor-Leste ဗီုတိ ဍုၚ်ဒဳမိုလ်ဍုၚ် ဒဳမိုလ်ဗၟံက် ဝွံ နွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲ တကအ်ဒဳမိုလ် (Timor Island) လ္ပာ်ဗၟံက်တုဲ နွံကဵုပထဝဳ ဗီုပြင်ၜဳ တၟေၚ်ၚ် သာ်ဝွံရ ။• ဒၞာဲဒတန်၊ နွံဗဒါဲ ဍုၚ်အိန္ဒောနဳယှာ (Indonesia) လ္ပာ်ဗၟံက် ကေုာံ ဍုၚ်အဝ်သတြေလျ (Australia) လ္ပာ်သၟဝ်ကျာရ။• ဗီုပြင်တိ၊ ဒှ်ဍုၚ်မနွံကဵု ဒဵုဗွဲမဂၠိုၚ် (Mountainous) တုဲ နွံ ပ္ဍဲ ကဵုဇိုၚ်ၜဳ ကေုာံ တကအ်ဍောတ်တ် ညံၚ်ရဴ တကအ် ( Atauro )ကေုာံ( Jaco )တအ်ရ။• ဍုၚ်ဇၞော်၊ ဍုၚ်ဒဳလဳ (Dili) ဂှ် နွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲဇိုၚ်ပြၚ်ၜဳ လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ ဍုၚ်ရ။ယဝ်ရ ပိုဲၜတ် ရံၚ်ကဵု လၟိဟ် မၞိဟ် ဂကူမန် ပ္ဍဲဍုၚ်ဗၟာ ကေုာံ ဍုၚ်သေံ ဍုၚ်မ္ၚး မ္ဂး ဂကူမန်ပိုဲ နွံဂၠိုၚ်နူ မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဒဳမိုလ်ဗၟံက် (East Timor) ဏီရ။ရံၚ်ကဵု စရၚ်သ္ၚိအၚ် အတိုၚ်သၟဝ်ဏအ်မ္ဂး ။၁။ လၟိဟ်မၞိဟ် ဍုၚ် ဒဳမိုလ်ဗၟံက် ။• အတိုၚ်စရၚ်သၞာံ ၂၀၂၄-၂၀၂၅ မ္ဂး မၞိဟ်အလုံမွဲဍုၚ်ဂှ် နွံၜိုတ် ၁.၃၅ ပြကောတိကိုတ် (1.35 Million) ဓဝ်ရ။၂။ လၟိဟ်မၞိဟ် ဂကူမန် (Mon People)• ပ္ဍဲဍုၚ်ဗၟာ၊ အတိုၚ်စရၚ်မၞိဟ် (ၜိုန်ရ တီဟွံကၠးကီုလေဝ်) မၞိဟ်ဟီုအရေဝ်မန် ကေုာံ မၞိဟ်ဂကူမန်ဂှ် နွံအကြာ ၂ ပြကောတိကိုတ် ပြၚ်ၚ် ဒှ်မာန်ရ။• ပ္ဍဲဍုၚ်သေံ ၊ဂကူမန် မနွံပ္ဍဲဍုၚ်သေံလေဝ် နွံၜိုတ် ၁ ပြကောတိကိုတ် ပြၚ်ၚ်ရ။• ပံၚ်ဖအိုတ်၊ ဂကူမန်ပိုဲ အလုံလိုက်ဏအ် နွံၜိုတ်အကြာ( ၂-၃ ပြကောတိကိုတ် ပြၚ်ၚ်ဒှ်မာန် ရ။

တၚ်တၟေၚ်အကြာ ညးတအ် ကဵု ပိုဲတၚ်တၟေၚ်

ဍုၚ်ဒဳမိုလ်ဗၟံက်

ဂကူမန်

လၟိဟ်မၞိဟ်

ၜိုတ် ၁.၃ ပြကောတိကိုတ် (အောန်)

ၜိုတ် ၂-၃ ပြကောတိကိုတ် (ဂၠိုၚ်)

အဆံၚ်ဍုၚ်

နွံကဵု ဍုၚ်ဗၠးၜး ဇကုကဵုဇကု

နွံဒၟံၚ် နဒဒှ် ဂကူ (ဟွံမွဲကဵုဍုၚ်ဗၠးၜး)

ဒၞာဲမံၚ်

ပ္ဍဲတကအ်ဒဳမိုလ် မွဲဒၞာဲဓဝ်

ပြးဇးဒၟံၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်ဗၟာ၊ ဍုၚ်သေံ ကေုာံ မ္ၚးဍုၚ်

သရောပ် ၊ လၟိဟ်မၞိဟ်ညးတအ် အောန်နူ ဂကူမန်ပိုဲ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ ဂကူမန်ပိုဲ နွံဂၠိုၚ်နူညးတအ် ၜိုတ် ၂ ဆ ပြၚ်ၚ်ရ။ ဆဂး တၚ်တၟေၚ်ဂှ် ညးတအ် နွံကဵုအလဵုအသဳ ကေုာံ ဍုၚ်ဗၠးၜးဇကုကဵုဇကုရ။ရံၚ်ကဵုပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Economy) အကြာ ဍုၚ် ဒဳမိုလ်ဗၟံက် ကေုာံ တွဵုရးမန် ပိုဲမ္ဂး နွံကဵုတၚ်စိုတ်လုပ်စဗွဲမဂၠိုၚ် ရ ။၁။ အဓိက သယံဇာတညးတအ်။• ဒဳမိုလ်ဗၟံက် တန်တဴဒၟံၚ် ကဵု ကၠေၚ်သၟူဓါတ် (Oil & Gas) ကေုာံ ကော်ဖဳ (Coffee) ရ။ ဘဏ္ဍာဍုၚ် ၉၀% က္ဍိုပ်ကၠံ ပြၚ်ၚ်ဂှ် ကၠုၚ်နူ ကၠေၚ်သၟူဓါတ် ပ္ဍဲၜဳ ဒဳမိုလ် (Timor Sea) ရ။• တွဵုရးမန်၊ တန်တဴဒၟံၚ် ရဝ်ဗါ (Rubber)၊ သြောံသ္ၚု၊ ၚုဲက၊ ၜဵု ၊ မြေက် ကေုာံ ကော်ဖဳ၊သတ် ၊ (ဒေသဗွဲမဂၠိုၚ်)တိတ်ဒၟံၚ်ရ။ သယံဇာတ သဘာဝ ညံၚ်ရဴ ကၠေၚ်သၟူဓါတ် (Gas) လေဝ် နွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲၜဳမုတ္တမ ကီုရ။

၂။ အခက်အခုဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်တၚ်တၟေၚ်

ဍုၚ် ဒဳမိုလ်ဗၟံက်

တွဵုရးမန်

တၚ်ခိုဟ်

က္လိဂွံ သြန်အထံက်အပၚ် နူဂၠးတိ ဂၠိုၚ်။

တိဗ္ၚခိုဟ်၊ ဒၞာဲဒတန်ဗၞိက်ခိုဟ် (မုဟ်ပ္ဍဲၜဳ)။

တၚ်ခက်ခုဲ

မၞိဟ်ကၠောန်ကမ္မတ္တ နွံအောန်၊ တန်တဴဒၟံၚ် ကၠေၚ်သၟူဓါတ် မွဲသာ်ဓဝ် ဂၠိုၚ်လောန်။

ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဟွံတန်ကြန်၊ ညးဍုၚ်ကွာန်တအ် တိတ်အာကၠောန်စ မ္ၚးဍုၚ် (သေံ/မလေဝ်ယှာ) ဂၠိုၚ်။

၃။ ဗီုပြၚ်မံၚ်စံၚ် (Living Standards)• ဍုၚ် ဒဳမိုလ်ဗၟံက် ဂှ် ၜိုန်ရဒှ်ဍုၚ်ဗၠးၜးကီုလေဝ် ညးတအ် ဒးစပတန်ဍုၚ် နူသၟဝ်တမ်သုည (Ground zero) တေံရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေၚ်အာကၠုၚ် (Roads) ကေုာံ ပၟတ်ဓါတ်လလဳ (Electricity) တအ်ဂှ် ဂစာန်ပလေဝ်ဒၟံၚ်ဖိုဟ်ရ။• တွဵုရးမန်ပိုဲဂှ် နွံကဵု သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက်မခိုၚ် မခိုဟ်တုဲဒှ်မံၚ်ယျ (ဥပမာ- ဂၠံၚ်တိုက်၊ သ္ၚိဌာန်)၊ ဆဂး ဟိုတ်နူပရေၚ်ပညာ ကေုာံ အခေါၚ်အရာ ကမၠောန် အောန်တုဲ မၞိဟ်သၟတ်မန်ပိုဲ ဒးတိတ်ကၠောန်စ မ္ၚးဍုၚ် ညံၚ်ရဴမၞိဟ်ဒဳမောဝ်တအ်ကီုရ။

သမ္တီ။ ။တၚ်တၟေၚ်မွဲပၠန်ဂှ် ဍုၚ် ဒဳမိုလ်ဗၟံက် သုၚ်စောဲလဝ် သြန်ဒဝ်လာအမေရိကာန် (US Dollar) နဒဒှ် သြန်ဍုၚ်ညးတအ်ရ။

ဟိုတ်မဂွံက္လိဂွံ အရီုအဗၚ်နူဂၠးတိဂၠိုၚ်ဂှ် ဍုၚ် ဒဳမိုလ်ဗၟံက် ဒှ်ဍုၚ်မမံက်ဂတဝ်ကၠုၚ် နကဵုပေါဲဗတိုက်ဗၠးၜး ဒဒိုက်နာနာ တုဲ ဂၠးတိတအ် မိက်ဂွံကဵု တန်ကြန်အာ ဍာ်ဇမၠိၚ်ရ။ ဍုၚ် မရီုဗၚ်ထံက်ပၚ်ဒၟံၚ်တအ်ဂှ် ။၁။ ဍုၚ်အဝ်သတြေလျ (Australia) အဝ်သတြေလျဂှ် ဒှ်ဍုၚ်ရီုဗၚ်ဂၠိုၚ်အိုတ်ရ။• ဟိုတ်၊ နွံဗဒါဲညးသကအ်တုဲ ပရေၚ်တန်ကြန် ဒဳမိုလ်ဗၟံက်ဂှ် သွက်အဝ်သတြေလျလေဝ် ကိစ္စဇၞော်ရ။• အရီုအဗၚ်၊ ထံက်ပၚ်သြန်၊ ဗလးနၚ်ဒပ်ပၞာန် (INTERFET) သွက်ဂွံထိၚ်ၜိုဟ်လလံ ကေုာံ ရီုဗၚ်ပရေၚ်ပညာ၊ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက်တအ်ရ။၂။ ဍုၚ်ပဝ်တူဂြဳ (Portugal) နဒဒှ် "ဍုၚ်မိ" (Former Colonial Power) မွဲဂှ် ပဝ်တူဂြဳ ဆက်ရီုဗၚ်ဒၟံၚ်ရ။• ဟိုတ်၊ ဟိုတ်နူနွံကဵု အဆက်အစပ် အရေဝ်ဝေါဟာ ကေုာံ အခိုက်ကၞာ တုပ်ဒၟံၚ်ညးသကအ်ရ။• အရီုအဗၚ်၊ ထံက်ပၚ် သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ်ပတိုန် အရေဝ်ပဝ်တူဂြဳ ကေုာံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ရုၚ် (Civil Service) ရ။၃။ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations - UN) ကုလသမဂ္ဂဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မမၚ်မွဲကၠုၚ် ဍုၚ်ဏအ် နူစဗၠးၜးရ။• အရီုအဗၚ်၊ ညးတအ် ဗလးနၚ်ညးစၞး သွက်ဂွံရီုဗၚ် ၊ ပရေၚ်သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေၚ်ၜိုဟ်လလံရ။၄။ ဍုၚ်ဂျပါန် ကေုာံ ဍုၚ်ကြုက် (Japan & China)• ဂျပါန်၊ ရီုဗၚ်ပရေၚ် "Infrastructure" (ဂၠံၚ်၊ ဒဒန်၊ သ္ၚိဌာန်) ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။• ကြုက်၊ လၟုဟ်မ္ဂး ကြုက်လေဝ် လုပ်ကၠုၚ်ရီုဗၚ် ပ္ဍဲပရေၚ် သိုၚ် ဗဒှ်ရုၚ်အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေၚ်ဗၞိက်တအ်နွံ ရ။မုဟိုတ် ညးတအ် ဂွံအရီုအဗၚ်ဂၠိုၚ်ရော?၁။ ဍုၚ်တၟိ၊ ဟိုတ်နူဒှ်ဍုၚ်တၟိအိုတ်မွဲ (Born in the 21st century) တုဲ ဂၠးတိတအ် မိက်ဂွံထ္ၜး နဒဒှ် "ပေါဲအံၚ်ဇၞး" (Success story) မွဲရ။၂။ သယံဇာတ၊ ဟိုတ်နူနွံကဵု ကၠေၚ်သၟူဓါတ် (Oil & Gas) တုဲ ဍုၚ်ဇၞော်တအ် မိက်ဂွံ ဆက်စၠောံပရေၚ် ဗၞိက်ကဵုညးတအ်ရ။၃။ ဒၞာဲဒတန် (Strategic Location) နွံဒၟံၚ် အကြာအိန္ဒောနဳယှာ ကဵု အဝ်သတြေလျတုဲ ဒှ်ဒၞာဲကိစ္စဇၞော် သွက်ပရေၚ်ဂီုကၠီု ဂၠးတိရ။ပိုယ်မန်နွံပၟိက်ဒၟံၚ်ကဵု ဍုၚ်ဗၠၜးကီုရ ဗီုလဵုပိုယ်သ္ဂောံက္လိဂွံအရီုဗၚ်နူဂၠးတိကီုရော။တၚ် မဇြိုဟ်နက် ကိစ္စဇၞော်မွဲ ။ ယဝ်ရပိုဲလ္ၚတ်ရံၚ် ပရေၚ်ဆေၚ်စပ် ဍုၚ်ဒဳမိုလ်ဗၟံက် (East Timor) သွက်ဂွံက္လိဂွံအရီုအဗၚ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီနူဂၠးတိမ္ဂး နွံ( ၄ )တၚ် သၟဝ်ဝွံရ ။၁။ ပရေၚ်ထ္ၜးသက်သဳ ဂစိုတ်မၞိဟ် (Documenting Human Rights Violations)ဒဳမိုလ်ဗၟံက် က္လိဂွံအရီုအဗၚ်ဂၠးတိ ဂၠိုၚ်တိုန်ဗွဲမလောန် ကြဴနူပရော ဂစိုတ်မၞိဟ် ပ္ဍဲသုသာန်( Santa Cruz (၁၉၉၁) ပရိုၚ်တိတ်အာရ။ အခိၚ်ဂှ် အစာပရိုၚ်ဍုၚ်မ္ၚးတအ် တက်လဝ်ဗီုရုပ် (Video) တုဲ ဗၟံက်ထ္ၜးကဵုဂၠးတိရ။• သွက်ဂကူမန် ၊ ပရေၚ်ပကီုပရာပ် ဒးဒုၚ်ဂြိပ်တိတ်နူသ္ၚိဌာန်၊ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ အခေါၚ် အရာကောန်ဂကူတအ်ဂှ် ဒးနွံကဵု သက်သဳခိုဟ်ဟ် (Documentary/Evidence) သွက်ဂွံဟီု တွဟ်ထ္ၜး ကဵုညး ဂၠးတိတီရ။၂။ ပရေၚ်ဟီုတွဟ် ပ္ဍဲအဆံၚ်ဂၠးတိ (International Diplomacy) ဒဳမိုလ်ဗၟံက် နွံကဵုညးစၞး ညံၚ်ရဴ (José Ramos-Horta ) မဒှ်မၞိဟ်ဟီုအရေဝ်လေပ်၊ ဟီုအၚ်္ဂလိက်ခိုဟ် တုဲ တိတ်အာဟီုတွဟ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲကုလသမဂ္ဂ (UN) ကေုာံ ဍုၚ်ဇၞော်တအ် ရိုဟ်ဟ်တ္ၚဲရ။• သွက်ဂကူမန်၊ ပိုဲနွံပၟိက် ညးစၞး (Diplomats) မဟီုအရေဝ်ဂၠးတိလေပ်၊ စုက်လုက်ကဵု အလဵုအသဳ ဍုၚ်တၞဟ်တအ်မာန်တုဲ ဗၟံက်ထ္ၜးကဵု "ပြသၞာမန်" ဂှ် ဒှ်ပြသၞာ အခေါၚ်အရာမၞိဟ် (Human Rights) ရ။၃။ ပရေၚ်ညဳသာ ကေုာံ မူဝါဒ (Unity & Clear Vision) ဒဳမိုလ်ဗၟံက် ညးတအ် ပံၚ်ကောံလဝ် ဂကောံနာနာ မပ္တံ(ဒပ်ပၞာန်၊ ခမဳသင်၊ ကောန်ကွးဘာ) ညးတအ်အာတ်မိက်ဂွံကၠုၚ်ရီုဗၚ် ဂကောံမနွံကဵု မူဝါဒကၠးကၠး ကေုာံ ပရေၚ်ညဳသာရ။• သွက်ဂကူမန်၊ ယဝ်ရဂကူမန်ပိုဲ နွံကဵု မူဝါဒ ဍုၚ်ဗၠးၜး ဟွံသေၚ်မ္ဂး မူဝါဒ ဘဒ္ဒ၇ာ မကၠးဖ္ဍး ကေုာံ ပရေၚ်ညဳသာမ္ဂး ဂၠးတိတအ် စိုတ်လုပ်စတုဲ ကဵုအရီုဗၚ်ဂၠိုၚ်တိုန်ရ။၄။ ဒၞာဲဒတန် ကေုာံ သယံဇာတ (Strategic Interest)ဂၠးတိတအ် ရီုဗၚ် ဒဳမိုလ်ဗၟံက် ဟိုတ်နူညးတအ် နွံကဵု ကၠေၚ်သၟူဓါတ် ကေုာံ ဒၞာဲဒတန်ကိစ္စဇၞော်ရ။• သွက်ဂကူမန်၊ တွဵုရးမန်ပိုဲဂှ် နွံပ္ဍဲဇိုၚ်ၜဳ၊ မ နွံကဵုသယံဇာတ ဂၠိုၚ်တုဲ ယဝ် ပိုဲထ္ၜးကဵုပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ဇကုမာန် မ္ဂး ဒေသဏအ် ၊ ပရေၚ်သွံရာန်ဗၞိက်ညးဂၠးတိ ကေတ်အခေါၚ်ခိုဟ်တုဲ ညးဂၠးတိ ဍုၚ်ဇၞော်ဇၞော်တအ် စိုတ်လုပ်စကၠုၚ်မ္ဂး ကဵုကၠုၚ်အရီုဗၚ်မာန်ရ။သရောပ်။ သွက်သ္ဂောံက္လိဂွံ အရီုအဗၚ်နူညးဂၠးတိမာန် "ဂကူမန်ပိုဲ’’ ဒးနွံပ္ဍဲအသေအဟာန်စၚ် ဂၠးတိ (Global Awareness)" တအ်ရ။ လၟုဟ်ဝွံ (Content)၊ ဗီုရုပ်ပရိုၚ်ပိုဲ ပ္ဍဲ (Social Media )တအ်ဂှ် ဒှ်လွဟ်ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံကဵုညး ဂၠးတိ တအ်တီရ။တၚ်ဗ္စာရဏာ။ ဒဳမိုလ်ဗၟံက် က္လိဂွံဗၠးၜးဂှ် ဟိုတ်နူ ညးတအ်တဝ်စၞေဟ်ကၠုၚ် ( ၄၅၀ )သၞာံ ပြၚ်ၚ်နွံတုဲ။ ဇြဟတ်ပ္ဍဲ (Internal Strength) ဂှ် ကိစ္စဇၞော်အိုတ်၊ တုဲပၠန် ဇြဟတ်မ္ၚး (International Support) လုပ်ကၠုၚ်ရ။ဂကောံ( UNPO )(Unrepresented Nations and Peoples Organization) ဂှ် ဒှ်ဂကောံဂၠးတိမွဲ မဒက်ပ္တန်လဝ် သွက်ဂကူ ကေုာံ ဒေသ မဟွံမွဲကဵု ဍုၚ်ဗၠးၜး (ဟွံသေၚ်မ္ဂး) မဟွံဂွံလုပ်လဝ်အဝေါၚ် ပ္ဍဲကုလသမဂ္ဂ (UN) ဏီရ။ဂကူမန်ပိုဲလေဝ် ဒှ်ကောန်ဂကူ မလုပ်လဝ်အဝေါၚ် ပ္ဍဲဂကောံဏအ် သၞာံဗွဲမလအ်ရ။ တၚ်ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံက္လိဂွံ အရီုအဗၚ်ဂၠးတိ နူကဵုဂကောံဏအ်ဂှ် နွံသၟဝ်ဝွံရ ။၁။ ဒှ်ဒၞာဲဟီုတွဟ် ပ္ဍဲအဆံၚ်ဂၠးတိ။UNPO ဂှ် ဒှ် ဂကောံ"ကုလသမဂ္ဂ " (Alternative UN) မွဲရ။ ညးစၞးမန်ပိုဲ ဂွံအခေါၚ်တက်ကျာ ကဵုညးစၞးဍုၚ်နာနာ၊ အလဵုအသဳဥရောပ ကေုာံ ဂကောံအခေါၚ်အရာမၞိဟ်ဂၠးတိတအ်ရ။၂။ လ္ၚတ်ကေတ် ပရောပရာ နူ ဒဳမိုလ်ဗၟံက်ဍုၚ် ဒဳမိုလ်ဗၟံက် (East Timor) ဂှ် ကာလညးတအ် ဟွံဂွံဗၠးၜးဏီဂှ် ညးတအ် ဒှ်လဝ်ကောန်ဂကောံ( UNPO ) ဏအ်ကီုရ။ ညးတအ် စတဝ်စၞေဟ်ကၠုၚ် နကဵုနဲကဲ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် နူဂကောံဏအ်တုဲ၊ စိုပ်သၞာံ( ၂၀၀၂ )ဂှ် ညးတအ် က္လိဂွံ ဍုၚ်ဗၠးၜးတုဲ တိတ်အာနူ( UNPO ) လုပ်အာပ္ဍဲ( UN ) (ကုလသမဂ္ဂ) ရ။ ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်သက်သဳ ဟီုတွဟ်ဒၟံၚ် "ဂကူမံၚ်စံၚ် ပ္ဍဲ( UNPO )တအ် ဂွံဗၠးၜးမာန်ဒၟံၚ်" ရ။၃။ ကလိဂွံနဲကဲ နူဂကူတၞဟ် ပ္ဍဲဂကောံဏအ် ဂကူနာနာ ညံၚ်ရဴ ဂကူတိဗက် (Tibet)၊ ဂကူကူရ်ဒိရှ် (Kurdistan) တအ်လေဝ် နွံဒၟံၚ်ရ။ ပိုဲဂွံလ္ၚတ်ကေတ် ဗီုညးတအ် ဟီုတွဟ်ပရိုၚ် ဗ္စိုပ်ကဵုညးဂၠးတိ တအ်တီကီု၊ ဗီုညးတအ် လုက်စုက်ကဵု အလဵုအသဳဍုၚ်ဇၞော်ဇၞော်တအ် နွံရ။

ဂကူမန်ပိုဲ ဒးဆက်ဂစာန်အာ ဗီုလဵုရော?သွက်သ္ဂောံက္လိဂွံ အရီုအဗၚ်ညးဂၠးတိ ကေုာံ ဍုၚ်ဗၠးၜး ညံၚ် ဒဳမိုလ်ဗၟံက်မ္ဂး ။1. ပရေၚ်အရေဝ်အၚ်္ဂလိက်၊ မၞိဟ်သၟတ်မန်ပိုဲ ဒးလေပ်အရေဝ်အၚ်္ဂလိက်ဂၠိုၚ်ၚ် သွက်ဂွံဟီုတွဟ်ကဵုညးဂၠးတိ။2. ပရေၚ်ပရိုၚ် (Media) ဒးဗၟံက်ထ္ၜးဒၟံၚ် ဒဒိုက်ဂကူမန် ကေုာံ အခိုက်ကၞာမန် ပ္ဍဲဂၠးအေန်တာနက် ရိုဟ်တ္ၚဲ။3. ပရေၚ်ဆက်စၠောံ (Lobbying) ဒးစုက်လုက်ကဵု အလဵုအသဳဍုၚ်ဂၠးတိတအ် နကဵုနဲကဲ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်။တၚ်ဗ္စာ။ ဒဳမိုလ်ဗၟံက် ဂွံဗၠးၜးဂှ် ဟိုတ်နူညးတအ် "ဟွံယောၚ်ယာ" ပ္ဍဲတၚ်ရန်တၟံ ညးတအ်တုဲ။ ၜိုန်ရဒးဒုၚ်ဂစိုတ်၊ ဒးဒုၚ်ဖျေံထံၚ်ကီုလေဝ် ညးတအ် ဆက်ဟီုဒၟံၚ် "ကေတ်ဍုၚ်ဗၠးၜး" မွဲအရေဝ်ဓဝ်ရ။

ဇြာနာနာ ဂူသ်မာဲအို (Xanana Gusmão) ဂှ် ဒှ်သ္ကိုပ်အာဇာနဲ မၞိဟ်ပၠတရဴ ဇၞော်အိုတ် သွက်ဗၠးၜး ဍုၚ် ဒဳမိုလ်ဗၟံက် ရ။ ညးဝွံ ဒှ်ဥပမာခိုဟ်မွဲ သွက်ဂကူမန်ပိုဲ မဂစာန်ဒၟံၚ် သွက်အခေါၚ်အရာကောန်ဂကူမန်ရ။ ၁။ ညးဝွံ ကၠာတေံ ဒှ်အစာချူကဗျ ကေုာံ အစာပရိုၚ်မွဲရ။ ဆဂး ကာလအိန္ဒောနဳယှာ လုပ်သီဍုၚ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၅ ဂှ် ညးတိတ်အာဂြိုပ်တုဲ လုပ်ကၠောန်ကမၠောန်ရပ်လွဟ်ပၠန်ဂတးရ။ ညးဒှ်ကၠုၚ် မၞိဟ်ဍိုက်ဍိုပ် ဒပ်ပၞာန်( Falintil )တုဲ တဝ်စၞေဟ်ကၠုၚ် နကဵုနဲကဲ ပြဟ်ပြေတ်ဗတိုက်ပၞာန် ရိုဟ်သၞာံရ။၂။ ဒးဒုၚ်ရပ် ကေုာံ ဘဝထံၚ် (၁၉၉၂-၁၉၉၉) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၂ ညးဒးဒုၚ်ရပ် ပ္ဍဲဍုၚ်ဒဳလဳ တုဲ အိန္ဒောနဳယှာ ဖျေံ ထံၚ် (Cipinang )(ပ္ဍဲဍုၚ်ဂျကာတာ) ရ။• တၚ်တၟေၚ်၊ ၜိုန်ရညးနွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲထံၚ်ကီုလေဝ် ညးဆက်ပၠတရဴ ပရေၚ်ပၠန်ဂတး နကဵုလိက်တအ်ရ။ ဂၠးတိတအ် စတီကၠုၚ်ညးတုဲ ကော်ခဴစညး "နယ်လ်ဆင် မင်ဒဲလား အာရှ" (The Nelson Mandela of Asia) ရ။၃။ နဲကဲပၠန်ဂတး ညးတအ် (Unity & Wisdom)ညဳသၟဟ်ကဵုသတိပညာ။

ဇြာနာနာ ဂူသ်မာဲအို (Xanana Gusmão) ဟီုလဝ်အရေဝ်မွဲပိုတ်ဂှ် "ပိုဲတဝ်စၞေဟ် သွက်ဂွံဂစိုတ်မၞိဟ်ဟွံသေၚ်၊ ပိုဲတဝ်စၞေဟ် သွက်သ္ဂောံဂွံဗၠးၜးဂကူပိုဲရောၚ်"။ ညးဟီုတွံလဝ်ပ္ဍဲမုက်လိက် ပၠန်ဂတးရပ်လွဟ် ကောန်ဂကူညးရ။ • ဒပ်ပၞာန်၊ သွက်ဂွံတဝ်စၞေဟ်။• ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်၊ သွက်ဂွံစုက်လုက်ကဵု ဂၠးတိ။• သန္ဒိဋ္ဌာန်၊ ညးဟွံကဵုအခေါၚ်ပလီုပလာ်ဂစိုတ် ညးဍုၚ်ကွာန် အိန္ဒောနဳယှာ မၞိဟ်သာမည၊ ညးတဝ်စၞေဟ် ဆအလဵုအသဳပၞာန်ဟေၚ်ရ။

၄။ တၚ်လ္ၚတ် သွက်မန်ပိုဲ ပရေၚ်ပံၚ်ကောံ။1. ဇြာနာနာ ဂူသ်မာဲအို (Xanana Gusmão) ဂစာန်ပံၚ်ကောံ ဂကောံဒေသနာနာ ပ္ဍဲဍုၚ်ညးတအ် ညံၚ်ဂွံဒှ် မွဲဇြဟတ်ဓဝ်ရ။ 2. အရေဝ်ဂၠးတိ၊ ညးတအ် ဂစာန်ဟီုတွဟ်ဒၟံၚ် "ဒဒိုက်" ညးတအ်၊ ကဵုညးဂၠးတိတီ ရိုဟ်တ္ၚဲရ။3. စိုတ်ဓာတ်ပၠန်ဂတးဟွံစှ်ေ၊ ညးတအ် ပၠန်ဂတးကၠုၚ်ပွိုၚ်( ၂၄ )သၞာံပြၚ်ၚ် သၟဝ်တဲအိန္ဒောနဳယှာ မနွံဇြဟတ်ပၞာန် ဇၞော်နူညးတအ် မွဲလက်ဆပြၚ်ၚ်ရ။နိဂီု၊ ဇြာနာနာ ဂူသ်မာဲအို (Xanana Gusmão) ဒှ်ကၠုၚ် သမ္မတ ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ( ၂၀၀၂ )။ စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ် ညးတအ် ဆက်ကၠောန်ဒၟံၚ် သွက်ဍုၚ်ညးတအ် ဂွံဇၞော်မောဝ်ရ။

ညးမစဳဇန်ဖန်ဗ္ဒျ်လဝ်လိက်ဏံဝွံ နာဲဨရာမာန် ဍုၚ်နေတာလာန် ရးယူရောပ်