ညးမဒယှ်တှ်ပြာကတ် ကောန်ဂကူမန်ပိုဲမွဲ နာဲပါန်လှဝွံ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၂၈၄ သၞာံ ဂိတုစဲ ( ၄ ) မံက် (၂၀/ ၃/၁၉၂၃ )ဂှ် က္တဵုဒှ်မၞိဟ်ပ္ဍဲဒေသၜဳဂြာၚ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်ရ။ ပၞောဝ်ကဵုကောန်ထပှ်ဂှ် နာဲပါန်လှ ဒှ်ကောန် မရနုက်က်ဵုစတုတ္ထရ။ ကာလအဝဲမဍောတ်သွတ်တေံ ကတ်ဗ္တောန်ကေတ်လိက်မန်, လိက်ဗၟာ, လိက်အေၚ်္ဂ လိက် ပ္ဍဲဇရေၚ်ကျာ်ဇၞော်အ္စာဝိသုဒ္ဓ ပ္ဍဲဘာကွာန်ကအ်ဗိန်ဂှ်ရ။ ယၟုမကော်ခဴစပ္ဍဲသ္ၚိဂှ်တုန် “အဍောတ်” မ္ဂးရ။

အံၚ်အာတန်စတုတ္ထ ပ္ဍဲဘာတန်ဒေါဝ်(ဘာအလဵုသဳ) ပ္ဍဲကွာန်ကအ်ဗိန်ဂှ်တုဲ ဆက်ကတ်အာပညာ ပ္ဍဲဍုၚ် မတ်မလီု မကော်ခဴစဘာကရေၚ် ( အေ-ပဳ-အေမ် )ဝွံရ။ သၞာံခရေတ် ( ၁၉၃၉/၄၀ )တေံ အံၚ်အာသတ္တမတုဲ ပပ္တမ်လုပ်ကၠောန်ကမၠောန်ပ္ဍဲဍုၚ်လ္ဂုၚ် ဒၞာဲရုၚ်စရၚ်ပရေၚ်သ္ၚိဌာန်တအ်ဂှ်ရ။ ခြာဟွံလအ်ဂှ် မိကဵုမၜါကလေၚ် ကော်တုဲ ဆက်ကတ်​ဗ္တောန်အာ ပညာတန်အဌမ ပ္ဍဲဘာဍုၚ်မတ်မလီုဂှ်ပၠန်ရ။ ပေဲါပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ်က္တဵုဒှ်တုဲ မဒး ကလေၚ်စိုပ်အာကွာန်ကအ်ဗိန်ပၠန်ရ။ အဃောမကတ်လ္ၚတ်ဒၟံၚ် ဘာသာအေၚ်္ဂလိက် ဇရေၚ်ဒံက်တာ သာန်မျေတ်ဂှ် သွက်ကောန်ၚာ်ဂမၠိုၚ် ဒက်ခၞံကဵုဘာကောန်ဂကူမန်မွဲ ပ္ဍဲကွာန်ကအ်ဗိန် မဒှ်ဌာန်ဇကုတ္တဵုဒှ် မၞိဟ်ဂှ်ရ။ လိၚ်ကေတ်အ္စာဘာမန်မွဲ သီုအ္စာဘာဗၟာမွဲ သွက်ဗ္တောန်လိက် ကုကောန်ၚာ်သၟတ်တအ်ဂှ်ရ။ အလဵုဇကုနာဲပါန်လှကီုလေဝ် ဗိုၚ်ဗ္တောန်ကဵုဘာသာအေၚ်္ဂလိက်ကီုရောၚ်။

ပ္ဍဲသၞာံခရေတ် ၁၉၄၆ ဂှ် စိုပ်အာဍုၚ်လ္ဂုၚ်တုဲ ဆက်ကတ်ဗ္တောန်ပညာအဆံၚ်တန်သၠုၚ် ပွိုၚ်ပိဂိတုကီုရ။ ဥုၜလောန်ဂှ် ဒှ်အ္စာဘာဗ္တောန်ထ္ၜးဘာသာအေၚ်္ဂလိက်ကုညးရ။ ပ္ဍဲသၞာံဂှ်ဟေၚ် လုပ်ကၠောန်ကမၠောန်ပ္ဍဲရုၚ် ဌာနဓါတုဗေဒတုဲ ဒှ်ဒုတိယတခဳ ( မၞိဟ်ရပ်စရၚ် ) ပ္ဍဲရုၚ်ပါ်ဓါတ်မွဲရောၚ်။ လ္ၚတ်ကတ်ကေတ်ပညာ လိက်တၟအ် ပ္ဍဲဇရေၚ်အ္စာပါမောက္ခလု (သ်)တုဲ သီုကဵုမယိုက်ဂၠေၚ်တဴ ဒလေၚ်တာလျိုၚ်ဂကူ နဒဒှ် ညးအုပ်ကာ ပ္ဍဲဂကောံမန်ရာမည သၟဝ်ဥက္ကဌနာဲချေတ်သိုၚ် ( ဓါတုဗေဒမၚ်းကြီး )ဂှ်ရ။ နာဲပါန်လှဝွံ သီုလုပ် ချဳဒရာၚ်တဴ ပ္ဍဲကမ္မတဳတၞဟ်နဒဒှ်ဒက်ပ္တန်ဘာကောန်ဂကူမန်မွဲ ပ္ဍဲဍုၚ်မတ်မလီုကီု သီုကဵုဇြပ်သဘၚ်ဓဝ်မန် ပ္ဍဲဍုၚ်လ္ဂုၚ်လၟုဟ်ဝွံရ။

သၞာံခရေတ် ၁၉၅၃ ဂိတုအေဗြဴဂှ် အာစိုပ်ဍုၚ်ဇၞော်က္ၜၚ်ကံက် ( ဍုၚ်ရးသေၚ်) အလန်ပထမ၊ လုကဴဗၞတ်(၁၀) တ္ၚဲတုဲ စိုပ်အာကွာန်ပှ်လှ် ဘာမန်ကြုၚ်စိၚ်ရ။ ပ္ဍဲဘာလကျာ်ဂှ် မဂိုၚ်ဒေပ်လဝ်လိက်ဝၚ်မန်တြေံ ပရော ဍုၚ်သဓီု-ဍုၚ်ဟံသာဝတီ ( ပထမကၞပ်ကဵုဒုတိယကၞပ် ) ပတွဵုနူလက်ထက်သၟိၚ်မဂဒူ ( သၟိၚ်ဝါရေဝ်ရောဝ် ) ဒဵုစိုပ်လက်ထက်တၠညးရာဇာဓိရာဇ်ဝွံရ။ လိက်ဝၚ်မန်ဝွံဂှ် ကေတ်ဖျဴနၚ်တုဲ ကၠာဲစၠောအ်ဘာသာဗၟာ နယၟု လိက်ဝွံ(ရာဇာဓိရာဇ်အရေးတော်ပုံကျမ်း) ရ။ လိက်အုပ် ( ရာဇာဓိရာဇ်အရေးတော်ပုံကျမ်း ) ဝွံ မၞိဟ်ရာန် လေဝ်ဂၠိုၚ် မၞိဟ်ဗှ်လ္ၚတ်လဝ်ဂၠိုၚ်ရ။

ပ္ဍဲသၞာံခရေတ် ၁၉၅၄ တေံ ချူဗၟံက်ထ္ၜးပရူလိက်ပတ်မန်တြေံတြဟ် ပ္ဍဲဍုၚ်သေံတုဲ သောၚ်ကလးတွံပျးလဝ် ဗွဲတြးရ။ လိက်ကၞပ်ဝွံ မဒှ်အထံက်အပၚ် ကုကောန်ဂကူမန်တအ် ညံၚ်စိုတ်ဆာန်ဂကူ သ္ဂောံဇၞော်မောဝ် တိုန်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံခရေတ် ၁၉၅၅ ဂှ် ချူပ္တိတ်လိက်ပရေၚ်မွဲ နဘာသာဗၟာ ( မွန်နှင့်တလိုင်းဝေါဟာရ ) တုဲ ထံက်ထ္ၜးလဝ်အရေဝ်ဝါဟာရ(တလိုၚ်း)ဝွံ ဒဒှ်ရဟွံဂပ်ဂဝ်ကော်ခဴဂကူမန်တအ်တုဲ သီုထံက်ထ္ၜးလဝ်လိက် မွဲတၞး အတိုၚ်ဆာဂျေအေဥုမိုၚ်ဂျဳ မဒှ်ကောန်ဂကူမန်မွဲ မချူပ္တိုန်ထ္ၜးလဝ်ဂှ်ရောၚ်။ လက်ထက်အေၚ်္ဂလိက် တအ် မအုပ်ဓုပ်ပ္ကၚ်ရၚ်လဝ်ဍုၚ်ရးမန်ဗၟာဂှ် ဥုမိုၚ်ဂျဳဝွံ ဒးဒုၚ်ခါန်ကၞက်ပ္တန်လဝ် ဒဒှ်စၞးဨကရာဇ်(ဘုရၚ်ခံ)ရ။

လိက်အထံက်ဝွံတုန်

MEMORANDUM No.59, H, F, 47(1713) Dated The 15th July 1947From The Chief Secretary, Home Department, To All Heads of Departments MEMORANDUMA copy of this Department Circular Memo 174 D 30. Dated the July 1930 is forwarded herewith for information and guidance.Government of Burma, Home and Political Department, Circular Memo No. 174 D. Dated the 19th July 1930.The word “Mon” should be substituted and recognized for the word “Talaing.”The Government of Burma is now aware of the fact that the word “Talaing” so commonly used by the people of Burma, the Governor now therefore directs in the meeting of the Council that henceforth the word “Mon” should be used in all literature and languages. ယဉ်ကျေးမှုစာစောၚ် အတွဲ(၁) အမှတ်(၂) ဒီဇၚ်ဘာ၊ ၁၉၅၅။

သၞာံခရေတ် ၁၉၅၆ ဂိတုမာတ်(ချ်)(၁၉)ဂှ် ဂကောံမန်တအ် ကၠောန်ဗဒှ်သဘၚ်သၠာဲဂတးလညာတ် သီုထ္ၜး ပျးအခိုက်ယေန်သၞာၚ်မန်ဂှ် နာဲပါန်လှလေဝ် ဗိုၚ်လုပ်ရေၚ်တၠုၚ်ဖဵု ချဳဒရာၚ်လဝ်ကီုရ။ သဘၚ်သၠာဲဂတး လညာတ်ဝွံ ကၠောန်ဗဒှ်ကၠုၚ်ပ္ဍဲဍုၚ်လ္ဂုၚ် ဒၞာဲ(သီရိမၚ်္ဂလာကမ္ဘာအေးကုန်းမြေ)ဂှ် ပ္ဍဲပေါဲထ္ၜးပျး အခိုက်ကၞာ ပြဝေဏဳယေန်သၞာၚ်မန်ဝွံ ပုရိသာတ်မတိုန်စိုပ်ကၠုၚ်ဗဵု ဗၞတ် (၂၀၀၀) ပြၚ်ရ။ သကိုပ်ဝန်ဇၞော်ဥုနု ဟီုဂး ဂလာန်တုဲ မပံက်ကဵုအသေ အဟာန်ရောၚ်။ ယဉ်ကျေးမှုစာစောၚ် အတွဲ(၁)အမှတ်(၁) မေ၊ ၁၉၅၆။

ပ္ဍဲသၞာံခရေတ် ၁၉၅၈ တေံ နူကဵုတက္ကသဵုဟာဗတ် (Harvard University) ဍုၚ်အမေရိကာန်ပသ္ကိုပ်သ္ကတုဲ ကၠောန်ဗဒှ်သဘၚ်သၠာဲဂတးလညာတ် အလုံဍုၚ်လိုက်ဂှ် နာဲပါန်လှဂွံအခေါၚ် လုပ်ဟီုဂးပ္တိုန်ထ္ၜး လုကဴဗၞတ် ( ၃ ) ဂိတုတုဲ ဟီုဂးပ္တိုန်ထ္ၜးကၠုၚ် ပရောအခိုက်ကၞာပြဝေဏဳယေန်သၞာၚ်မန် သီုလိက်ပတ်မန် ဍုၚ်ရးသေံကဵု ဍုၚ်ဗၟာ (Mon Literature and Culture Over Thailand and Burmese ) ရောၚ် နူဂှ်တုဲ ဂေတ်လန်အာ လ္ၚတ်ဝေၚ် စိုပ်ဍုၚ်ဗွဲမဂၠိုၚ်ရောၚ်။ဂကောံမန်တက္ကသဵု ၁၉၇၁-၇၂။

သၞာံခရေတ် ၁၉၅၉ တေံ နာဲပါန်လှချူလိက်ပရေၚ်မွဲတုဲ ဆဝ်မ္ၚုဟ်အာတ်မိက်လဝ်အလဵုအသဳဗၟာ စပ်ကဵု ရံၚ်စံၚ်မၚ်မွဲအာ လိက်တၟအ်တအ်ဂှ်ရောၚ်။ ဍုၚ်ရးဗၟာသ္ကုတ်သၟဝ် ဌာန်ဒေသရာမညဂှ် ဟိုတ်မဒှ်တဴ ဒေသဗြဲ ဇၞော်ဂူဒၟံၚ်တုဲ လိက်တၟအ်ဂမၠိုၚ်ဂှ်လေဝ် ဒးကၠုၚ်ဘဲဒဏ်ဒွဵုဒွိုက်ဗြဲကျာ ဂၠိုၚ်ကဵုသၞာံအခါရ။ သၞာံကာလလအ် ကၠုၚ်တုဲ လိက်တၟအ်တအ်ဂှ် လီုလာ်စာ်ထောၚ်ကၠုၚ်ဒၟံၚ်ရ။ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်ရ တၞဟ်နဂွံစဵုဒၞာမၚ်မွဲအာလိက်တၟအ် တအ်ဂှ် ဒှ်ကမၠောန်မၚ်မွဲဝၚ်ကၟိန်ဍုၚ်ရောၚ်ဒှ်တုဲ ဒှ်တာလျိုၚ်ပၟိက်ဇၞော်မွဲရောၚ် သာဝွံ နာဲပါန်လှ ဂွံချူဗၟံက်ပ္တိုန် ထ္ၜးလဝ်ရ။ ယဉ်ကျေးမှုစာစောၚ်။ အတွဲ( ၃ ) အမှတ်(၄) ဇူလိုၚ်၊ ၁၉၅၉။

ပ္ဍဲသၞာံခရေတ် ၁၉၆၇ တေံ ပ္ဍဲသဘၚ်သဳကၠဳသုတေသနကၟိန်ဍုၚ်ဗၟာဂှ် နာဲပါန်လှဝွံ တိုန်သဳကၠဳပ္တိုန်ထ္ၜးကၠုၚ်လဝ် စပ်ကဵုအဆံၚ်စရာဲလိက်ပတ်မန် သီုလိက်တၟအ်တအ်ဂှ်ရောၚ်။ပြည်ထောၚ်စုမြန်မာနိုၚ်ငံ စာပေနှင့်လူမှုရေးသိပ္ပံဂျာနယ်။ အတွဲ(၁) အမှတ်(၂) မေ၊ ၁၉၆၉။

ပ္ဍဲသၞာံခရေတ် ၁၉၇၀ တေံ နာဲပါန်လှဝွံ ချူဗၟံက်ပ္တိုန်ထ္ၜးလဝ် ပရောလိက်တၟအ်မာံထဝ်လဵု ညးမပုန်ကဵု ဂကူဗၟာ ကာလအေၚ်္ဂလိက်တအ် အုပ်ဓုပ်လဝ်ဍုၚ်ဗၟာသ္ကုတ်သၟဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၇ တေံဂှ်ရ။မြဝတီ။အတွဲ ( ၁၈) အမှတ် ( ၄) ဖေဖော်ဝါရီ၊ ၁၉၇၀။

ပ္ဍဲသၞာံခရေတ် ၁၉၇၄ တေံ နာဲပါန်လှဝွံ ချူလဝ်ဝၚ်ဍုၚ်ဇြပ်ဗုတုဲ ပ္ဍဲလိက်ဂှ် သီုကဵုဆဝ်မ္ၚုဟ်လဝ် ကောန်ဂကူ မန်တအ် ညံၚ်သ္ဂောံယိုက်ဒိုက်မၚ်မွဲအာ အရေဝ်ဘာသာလိက်ပတ်ဂကူဇကုရ။သံဖြူဇရပ်၊ နှစ် ( ၁၀၀ )ပြည့် မဂ္ဂဇၚ်း။ ( ၁၈၇၄-၁၉၇၄ )။

ပ္ဍဲသၞာံခရေတ် ၁၉၇၅ ဂိတုမာတ်(ချ်)(၂၅)ဂှ် နာဲပါန်လှဝွံ သောၚ်ထ္ၜးလဝ် ပရောဝၚ်အက္ခရ်လိက်ပတ်ဗၟာရ။ ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိၚ်ဗၟာအနဝ်ရထာတေံ ကၠာနူဝေါဟာရဗၟာ ( ဝါ ) လိက်ပတ်ဗၟာ ဟွံဂွံမံက်ကၠုၚ်ဏီဂှ် ဒးစကာ ကၠုၚ်လဝ် ဝေါဟာရမန်ပိုဲ သၠဲသၠဲလးလးရောၚ်။ နူကဵုဌာနဗလးရမျှာၚ်ဂှ် ကဵုအခေါၚ်ဗလးကၠုၚ်လဝ် ရမျှာၚ် ရောၚ်။

ပ္ဍဲသၞာံခရေတ် ၁၉၇၇ ဂိတုမာတ်(ချ်)(၂၂)ဂှ် နူကဵုဌာနဗလးရမျှာၚ်ဍုၚ်ဗၟာ ထပ်ဗလးရမျှာၚ်ပရောဂှ် ဗွဲအလန်ဒုတိယတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၇ ဂိတုမာတ်(ချ်)(၂၅)ဂှ် ထပ်ဗလးကၠုၚ်ဗွဲရမျှာၚ် အလန်တတိယရ။

ပ္ဍဲသၞာံခရေတ် ၁၉၈၆ ဂှ် နူကဵုတက္ကသဵုတဝ်ကျဝ် ( Tokyo University ) ဍုၚ်ဂျပါန်တေံ ဒံက်တာ ယုၚ်(သ်)အီသေဲ (Dr. Yones Ishil) ကော်ဘိက်ကၠုၚ်တုဲ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၁-၆-၁၉၈၆ ဂှ် နာဲပါန်လှနုက်တိတ်အာ နူပရေၚ်ကမၠောန်သုတေသနဍုၚ်ဗၟာဝွံရ။ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၂၃-၆-၁၉၈၆ ဂှ် စ္ဍးတိတ်အာနူဍုၚ်ဗၟာတုဲ တန်တဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုၚ်သေံ ဗၞတ် (၆) သတ္တာဟ နဒဒှ်ကၟုဲဒံက်တာသုအေတ် (ညးမဒှ်တၞောဝ်ဒတောဝ် သ္ကိုပ်ပၞာန်မန် ဗညာစိၚ်) ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲကာလဂှ် နာပါန်လှသီုဂွံဆဵုညာတ်တဴ ကောန်ဝုတ်ဨကရာဇ်သေံ မပြာကတ်ဗွဲယၟု သဳရဳဓုန်ကီု သီုကဵုအမူညး ဒံက်တာဇြူဘာဒရာဒေတ်ဒေဿကူ မဒှ်အ္စာပါမောက္ခမွဲ ပ္ဍဲတက္ကသဵုသဳလာပါကန်ဂှ်ရ။

ပ္ဍဲသဘၚ်သၠာဲဂတးလညာတ် မကၠောန်ဗဒှ်ပ္ဍဲတက္ကသဵုသဳလာပါကန်ဂှ် နာဲပါန်လှဝွံ အခေါၚ်ဂွံတိုန်စိုပ် သဳကၠဳလဝ် ကရောံညးတအ်ကီုရောၚ်။

ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၇-၈-၁၉၈၈ဂှ် အာစိုပ်သၞေဟ်က္ၜၚ်ကျာ ဍုၚ်အဝ်သကာ ( ကၟိန်ဍုၚ်ဂျပါန်)တေံတုဲ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၈-၈-၁၉၈၈ ဂှ် နာဲပါန်လှချုက်လိက်ကသုက်ကဵုတက္ကသဵုတဝ်ကျဝ် သွက်ဂွံယိုက်ဂၠေၚ်ပ္တုဲကာ နဒဒှ်ပါမောက္ခကၟုဲမွဲ ပ္ဍဲဌာနကတ်လ္ၚတ်ပရေၚ်ဒေသအာယှဒိုဟ်အဂၞဲ (The Center for Southeast Asian Studies ) ဂှ်ရ။

လအ်အာပွိုၚ် ( ၁၄ )ဂိတုတုဲဂှ် ပြံၚ်သၠာဲယိုက်ဂၠေၚ်တာလျိုၚ်ပါမောက္ခ စပ်ကဵုသုတေသန ပ္ဍဲတက္ကသဵု တဝ်ကျဝ် ပ္ဍဲဌာနလ္ၚတ်ဂၠိုၚ်ဂၠာဲအရေဝ်ဘာသာ သီုအခိုက်ကၞာယေန်သၞာၚ် ပ္ဍဲတ္ကအ်အာယှကေုာံ တ္ကအ် အာဖရိက ( Institute for the Study of Language and Culture of Asia and Africa ) ဝွံရောၚ်။

ပ္ဍဲကာလအကြာ ၁၉၈၈ ကဵု ၁၉၉၂ ဗၞတ်ကာလ ( ၄ )သၞာံဝွံ ပါဲနူကမၠောန်ဗ္တောန်လိက် ကုကွးဘာဂမၠိုၚ်တုဲ သီုကဵုချူခၞံကၠုၚ် ပြကိုဟ်ဘာသာအေၚ်္ဂလိက် ( ၄ )ကၞပ်မာန်ကၠုၚ်ရ။ ပ္ဍဲတက္ကသဵုဍုၚ်ဂျပါန် သီုတက္ကသဵုဍုၚ် အမေရိကာန်တအ်ဂှ် မကၠောန်ဗဒှ်သဘၚ် သၠာဲဂတးလညာတ်အလုံလိုက် စပ်ကဵုပရေၚ်ဝၚ်ဘာသာဗေဒ သီုသဒ္ဒဗေဒတအ်ဂှ် နာဲပါန်လှဝွံ တိုန်စိုပ်လဝ်တုဲ ဂွံဗှ်ထ္ၜးလဝ်ပရောလိက်သုတေသနတအ်ဂှ်ရောၚ်။

ပြကိုဟ်ဘာသာအေၚ်္ဂလိက် ( ၄ )ကၞပ် နာဲပါန်လှချူခၞံလဝ်တအ်ဂှ် အတိုၚ်ဗွဲသၟတ်ဝွံရ။

 ၁။ An Introduction to Mon Language             

၂။The Significant Role of the Mon Version Dhamasastra   

၃။The Significant Role of the Mon Language & Culture in Southeast Asia         

၄။ Eleven Mon Dhamasat Texts and Translations

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၁ တေံ နာဲပါန်လှဝွံ အခေါၚ်လုပ်အပ္ဍဲတက္ကသဵု Pacific Western University ဍုၚ်အမေရိကာန် လၟေၚ်ဂၞန်ကွးဘာမခၞံပြကိုဟ် ၁၅၈၈၈ တုဲ ကလိဂွံတဆိပ်ကြာဂမၠိုၚ် စပ်ကဵုပရေၚ်ယေန်သၞာၚ်မနုဿဗေဒ B .Sc သီု PhD နကဵုဂုဏ်တၟေၚ်ရောၚ်။ ဟွံဒးတိုန်ဘာမွဲသာ် ချူခၞံပြကိုဟ်ဂမၠိုၚ် ဗွဲမသၟဟ်ရထတုဲဟေၚ် မကလိဂွံတဴတဆိပ်ကြာ သီုကဵုဂုဏ်တၟေၚ်မဒှ်ရောၚ်။ လိက်ဓမ္မသာတ်မန် ( ၁၁ )ကၞပ် တအ်ဂှ် နာဲပါန်လှဝွံ ကၠာဲလဝ်ဘာသာအေၚ်္ဂလိက် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၂ ဂှ်တုဲ နူကဵုတက္ကသဵု Pacific Western University ဂှ် ဇိုန်ဏှၚ်ကဵု တဆိပ်ကြာ မသ္ကေက်သ္ကာပ္ဍဲအရာသၞောဝ်ဥပဒေ LL.D ဝွံရ။ လိက်ကၞပ်ဂမၠိုၚ်တအ်ဂှ် မၞုံၚုဟ်မး ( ၁၀၀ ) ဒဝ်လာတုဲ နူကဵုတက္ကသဵုတအ်ဂှ် တြးသွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲဍုၚ်ရးမဂၠိုၚ်ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၄ ဂှ် နာဲပါန်လှဂွံဆဵုညာတ် ကုဒံက်တာအဳဂျဳပူလေဝ်ပလာန် မဒှ်အ္စာပါမောက္ခဘာသာကြုက် ပ္ဍဲဍုၚ်အမေရိကာန်ရ။ ဝေါဟာမန်ပိုဲစကာဒၟံၚ် ( ကြၚ်၊ ကြုၚ်)ဂှ် ပ္ဍဲကာလတမၠာတေံ အ​ဃောဂကူမန်ကဵု ဂကူကြုက်မတန်တံမွဲစွံဂှ် ဂကူကြုက်တအ် လွဳစလဝ်ဝေါဟာမန်ဝွံရောၚ် ပါမောက္ခကြုက်ဂှ် ချူပ္တိုန်ထ္ၜး ကၠုၚ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၆ ဂှ်ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၅ ဂှ် နူကဵုဌာနဝၚ်သုတေသန တက္ကသဵုဍုၚ်လ္ဂုၚ်ဂှ် ပသ္ကိုပ်သ္ကတုဲ မကၠောန်ဗဒှ်သဘၚ်သၠာဲဂတး လညာတ်အလုံလိုက် (International Conference)ဂှ် နာဲပါန်လှဂွံဗှ်ပ္တိုန်ထ္ၜး လိက်ကၞပ်စပ်ကဵု ယေန်သၞာၚ် မန် သီုရာဇဝၚ်မန် နကဵုဘာသာအေၚ်္ဂလိက်ရောၚ်။

ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၀ ဂှ် နာဲပါန်လှဂွံဒဒုၚ်သၟာန်သှ်ကဵု ဌာန်လိက်ပရိုၚ် The Nation ဍုၚ်ရးသေံ စပ်ကဵုအရေဝ် ဘာသာမန် သီုအခိုက်ကၞာယေန်သၞာၚ်ပြဝေဏဳမန်တုဲ နာဲပါန်လှဂွံဟီုဂးလဝ် လညာတ်ညးသာ်ဏအ်ရ။ “ကောန်ဂကူမန်တအ်ဂှ် နကဵုအသိၚ်အလိုန် ဒးဒုၚ်အုပ်ဂလီုဒၟံၚ်ကဵုဂကူဇၞော်တအ်တုဲ ဗၞတ်ပန်စှော်သၞာံ ဂတနူဏအ်မ္ဂး ကြက်အိုတ်ကၠက်အာမာန်ရောၚ်” သာ်ဝွံ ဟီုသှ်ဏာကဵုအ္စာပရိုၚ်ရ။ ဂလာန်ညးဟီုသှ်ဏာဂှ် ခမီသၚ်မန်ဂမၠိုၚ် ဟွံဒးဂၞပ်ကွေံကွေံရ။ ၜိုန်ဒှ်သာ်ဂှ်ကီုလေဝ် စပ်ကဵုဂလာန်ဝွံတုဲ သၟတ်မန်ဂမၠိုၚ်မၞုံလညာတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲဗော်ဍုၚ်မန်တၟိတအ်ဂှ် ကေတ်ဒၟံၚ်ဂုဏ်စရာဲကုညးရ။ နာဲပါန်လှဝွံ မၞုံကဵုသတ္တိမဂံၚ်ကဵုဓဝ် သတိ ကုကောန်ဂကူမန်တအ်ရ။ စပ်ကဵုဂလာန်ဝွံတုဲ ပိုဲဒးချပ်ဗစာရဏာဇြိုဟ်ဇြိုဟ်နက်နက်ရောၚ်။ ဟိုတ်နူကဵု ဂလာန်ကဵုဓဝ်သတိသာ်ဝွံတုဲ ကောန်ဂကူမန်တအ် ဂွံတိုန်ဓဝ်သတိ တၞဟ်နလဗိုန်ပခိုၚ်မၚ်မွဲအာ ဂကူဇကု လိက်ပတ်ဇကု အရေဝ်ဘာသာဇကု ယေန်သၞာၚ်အခိုက်ကၞာပြဝေဏဳဇကုရ ဟွံသေၚ်ဟာ။

လိက်နာဲပါန်လှချူလဝ် ဗွဲလက်ကြဴအိုတ်ဂှ် စပ်ကဵုလိက်ကၞပ်မာ်ကေဝ်(လ်)အံၚ်သွေန် မချူပလီုလဝ် ရာဇဝၚ်မန်ဂှ် နာဲပါန်လှဂွံခၠေဝ်ပလန်တးပါဲလဝ် ဗွဲမဇိပ်ဂၠိပ်ရ။ လိက်ဝွံ ဗွဲဘာသာဗၟာဂှ် ဂၠာဲဗှ်ကေတ် ပ္ဍဲဝေပ်သာ်ကဴဝဴ (Kaowao Website) မာန်ရ။

နာဲပါန်လှဝွံ လုကဴဗၞတ် ( ၄၀ )သၞာံပြၚ် ယိုက်ဂၠေၚ်ကၠုၚ်တာလျိုၚ်ဝၚ် ကၠောန်ကၠုၚ်ကမၠောန်သုတေသန ပ္ဍဲဍုၚ်တုဲ ချူဗၟံက်ကၠုၚ်ပရောပရာဝၚ်မန် နကဵုဘာသာဗၟာကီု နကဵုဘာသာအေၚ်္ဂလိက်ကီုအဆက်ဆက်ရ။ စပ်ကဵုပညာလိက်တၟအ် သီုရာဇဝၚ်မန်တုဲ နာဲပါန်လှဂွံလွဳၜံၚ် ဂွံဇိုန်ကဵုလဝ်အာဲကၟာဲ ကုကောန်ဂကူမန်တအ် ရ။ ပ္ဍဲဗွိုၚ်သၞောဝ်ဥပဒေ သၟိၚ်အလဵုအသဳဗၟာအဆက်ဆက် မပ္တံ(ဖဆဖလ) (မဆလ) (နဝတ) ( နအဖ) မတွံဂးသၞောဝ်ဥပဒေမပ္ဍဵုပ္ဍိုက် မတုပ်တဴညံၚ်ရဲလ္ၚပၟတ်ဂှ် နာဲပါန်လှဝွံ ဗွဲမဍိုဟ်ကေက်စဳကၠးရပ်စပ်ကၠုၚ်လဝ် ဝါဒဆက်တဲပံၚ်ကောံတုဲ ၜေတ်ကၠုၚ်အကြာသၞဘဲအန္တရာဲမာန်ကၠုၚ်ဂှ်ဒှ်တုဲ ဗဒှ်ကၠုၚ်သတ်ကၟဝ်ဇဝ်ပ္ကဴ သွက် ဂကူမန် ဗွဲအဆံၚ်တၟေၚ်မွဲရောၚ်။ ဟိုတ်နူဓဝ်လွဳပရာနာဲပါန်လှတုဲ ကောန်ဂကူမန်တအ် ဂွံတီကၠုၚ်ရာဇဝၚ် မန် ဂွံတီကၠုၚ်ၚုဟ်မးအာဲကၟာဲလိက်ပတ်ယေန်သၞာၚ်မန်တုဲ စိုတ်ဆာန်ဂကူဂွံက္တဵုဒှ်ဇၞော်မောဝ်တိုန်မာန် ဂှ်ဒှ်တုဲ ပ္ဍဲဂၠံၚ်တရဴသွက်ဂကူမန်မသ္ဂောံဗၠးၜးဂှ် မွဲကဏ္ဍဒှ်အထံက်အပၚ် ဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရောၚ်။

ဒံက်တာနာဲပါန်လှဝွံ ပ္ဍဲပရေၚ်ဂကူမန်ပိုဲဂှ် မွဲအခန်မွဲကဏ္ဍ ဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ကၠောန်ပ္တုဲယိုက်ဂၠေၚ်ကၠုၚ်လဝ် ဒလေၚ်ကမၠောန်တၠပညာမွဲ ဒဵုကဵုလအိတ်အာယုက်ရ။ ညးပ္တဝ်ပၞးပြိုၚ်ပ္ကန်မာန်ကၠုၚ် အကြာတၠပညာဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲအလုံကၟိန်ဍုၚ်မန်ဗၟာပိုဲဝွံကီု သီုကဵုတၠပညာလိုက်တအ်လေဝ် ဒးထိုၚ်သးတဴညး ဒးသ္ပတဴစၟတ်သမ္တီကဵု ကမၠောန်ညးဂှ် သွက်ပိုဲကောန်ဂကူမန်ဂမၠိုၚ် ဂပ်ဂဝ်ဒးကေတ်စဂုဏ်စရာဲ ဗွဲမလောန်သန်ဟေၚ်ရ။ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၁၈-၆-၂၀၁၀ ဝွံ ဒံက်တာနာဲပါန်လှဝွံ အာစိုပ်လအိတ်လမျီု ဒှ်အနိစ္စဓဝ်တုဲ အလုံကောန်ဂကူမန်တအ် ဒးဆောံလေၚ်အာဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ဟွံမွဲကဵုပ္တောအ်ၜတ်ရ။ တုပ်တဴညံၚ်ရဴသ္ဂံၚ်ထဝ်မန်မွဲဍောၚ် မဒးပြဟ်ဒတုံ စှ်ေအာ နူအာကာသရ။ ၚုဟ်မးလျးအရံၚ်အံၚ်သူသၞံၚ်ထဝ်ဝွံ ကြက်သှ်ေဆက်တန်တဴအာဒၟံၚ် ပ္ဍဲမုက်လိက်ဝၚ် ကောန်ဂကူမန်တအ် လၟိုန်ထာဝရဟေၚ်ရောၚ်။

အပါဟံၚ်မန် (August 29 2010) 

ဂျာနေဝ်တိုၚ်ပ္ကဴလၟေၚ် (၄)သၞာံ၂၀၁၁